Nalunaarusiaq nutaaq: Kalaallit Nunaannut nuuttartut avataanut nuuttartunit ikinnerusut – ilaasalu angerlarnissartik piviusorsiortutut isigineq ajorpaat

Det Nationale Forsknings- og Analysecenter for Velfærd (VIVE) nalunaarusiaa nutaaq naapertorlugu inuit 1500-t missaat Kalaallit Nunaanniit Danmarkimut ukiumut nuuttarput, 900-innaallu Kalaallit Nunaannut nuuttarlutik.

Nalunaarusiaq Kalaallit Nunaata Danmarkillu akornanni nuttarnerit – Inuunermi atukkat aamma nuuttarneq pillugu misigisat pillugit misissuineq, Nordatlantpuljen-ip kajumissaarineratigut Isumaginninnermut Ministereqarfimmit suliarineqartoq, Kalaallit Nunaanniit Danmarkimut nuuttartut qanoq ittuunerannik kiisalu Danmarkimi inuunerup Kalaallit Nunaanni inuunermut qanoq attuumassuteqarneranik qulaajaavoq. Naatsorsueqqissaartarfiup aamma Danmarks Statistik-ip nalunaarsuiffiini paasissutissat kiisalu apersuinerit tunngavigalugit inernerit saqqummiunneqarput.

Nuunnissamut pissutaasinnaasut amerlasuut

Nalunaarusiaq naapertorlugu Kalaallit Nunaanniit nuunnermut pissutaasut amerlapput. Ilaat Danmarkimi ilinniagaqarsinnaaneq ilaquttallu pissutigalugit, allalli kalaallit inuiaqatigiinni ajornartorsiutaat qimarratiginiarlugit.

– Nunarsuarmiut allat nuttartut assigalugit, periarfissaqarnerujumallutik, allatullu inooriaaseqarnissartik kissaatigalugu inuit nuuttarput. Nuuttarneq ajornartorsiutitut isigineqarnissaa pingaaruteqarpoq. Ilinniagaqarneq, suliffik, ilaquttat nutaanillu misilittagaqarusunnerit aamma nuunnissamut pissutissaalluarput, Karen Margrethe Dahl oqarpoq, taanna nalunaarusiami suliniummik aqutsisuuvoq VIVE-milu misissuisartunut pisortaalluni.

Nalunaarusiarli naapertorlugu Kalaallit Nunaannut angerlarniarneq ajornaatsuinnaanngilaq. Kalaallit Nunaannit Danmarkimut nuuttartut affaasa missaannaat Kalaallit Nunaannut ukiut tallimat qaangiukkaangata utertarput, 60 procentiinnaallu ukiut qulit qaangiukkaangata Kalaallit Nunaannut utertarlutik.

Danmarkimi aningaasaqarniarneq oqinnerusoq

Inuusuttut Kalaallit Nunaannut attuumassuteqartut utersinnaanissaat ilimanaateqarneruvoq, Danmarkimili atugarliortut uternissaat ilimanaateqannginnerulluni.

Nalunaarusiaq naapertorlugu kalaallit arlallit oqartarput Kalaallit Nunaannut uterusullutik, tamannali inuuniarnermut aningaasartuutit qaffasissut, inissaaleqinerup peqqinnissaqarfimmi atugarissaarnermilu ikiorsiissutit killeqarnerat pissutigalugit, uternissaq piviusorsiortutut iginiarneqarneq ajorpoq.

– Taakku misigisarput Kalaallit Nunaanni peqqinnissaqarfimmi pisariaqartunik ikiorserneqarsinnaanatik.[...] Akisussaaq, aamma inissaqarniarneq ajornartorsiutaasarpoq, Karen Margrethe Dahl oqarpoq, taassumalu peqqinnissaqarfimmit ikiorneqarsinnaanerup killeqarnera, inuuniarnermilu aningaasartuutit qaffasissut aamma inissaaleqineq pissutigalugit amerlasuut Kalaallit Nunaannut utersinnaannginnerat, naak uterusussinnaagaluartut, takusinnaavaa.

- Taakku isumaqarput Danmarkimi aningaasatigut ikiorserneqarnissamut periarfissaqarnerullutik, kalaallit Nunaanni ilinniagaqanngitsutut sulinerminngaanniit, oqarpoq.

Suliffiup tungaatigut unamminartut

Danmarkimi inuppassuit suliffeqarnermi ilinniagaqarnermilu unammillernartunik nalaataqartarput. Oqaatsinik ilinniarnermilu unamminartut, aammali inuttut atugarisatigut ajornartorsiutit immikkoortitaanerlu pissutaallutik unamminiagaqarput.

Nalunaarusiami ersersinneqarpoq kalaallit suliffillit ilinniagaqartulluunniit Kalaallit Nunaannit nuunnissaq ukiumik ataatsimik sioqqullugu 76 procentiusut, Danmarkimili najugaqalernermiit ukiut tallimat qaangiuttut 45 procentiullutik.

Taamaattumik Karen Margrethe Dahl isumaqarpoq Kalaallit Nunaannit Danmarkimut nuuttut ingerlalluassagunik pitsaanerusumik ikaarsaarsinnaasariaqartut tapersersorneqartariaqarlutillu.

– Inuppassuit nuunnginnerminni suliffeqartarput, Danmarkimili suliffeqaannarnissartik ajornakusoortittarpaat. Tamatuma takutippaa ikaarsaarnerup pitsaanerulernissaa, piginnaanerillu akuerineqarnissaat pisariaqartoq, oqarpoq.

Avammut nuuttartut annikillisarnissaannut patajaatsunik iliuuseqarnerit

Inuunermi atukkat ajorneri pissutigalugit Kalaallit Nunaannit nutsernerit ikilisarnissaannut atatillugu Karen Margrethe Dahlip suliniutit arlallit tikkuarpai, tassa inissaqartitsinerup pitsaanerulersinnissaa, taamaalilluni ilaqutariit tatineqarnerat annikillisinneqarsinnaalluni aamma Kalaallit Nunaanni najugaqalernissaq nunaqaannarnissarlu piviusorsiornerulissalluni.Tamatuma saniatigut peqqinnissaqarfiup nukittorsarneqarnissaa pisariaqartinneqarpoq, meeqqanullu immikkut pisariaqartitsisunut ilaqutaannullu tapersersuineq nukittorsarneqartariaqarluni, misigisinnaaqqunagit Danmarkimut nuunneq periarfissatuaasoq.

– Katsorsaariaatsit pisariaqartinneqartut pitsaanerusut peqqinnissaqarfinnilu neqeroorutit amerlanerusut nappaateqarneq pissutaalluni nuuttariaqalernermut annikillisaataasinnaapput. Kalaallit Nunaanni aningaasatigut atugassarititaasut pitsaanerulersinniarlugit aamma sulissuteqartoqarsinnaavoq, taamaalilluni Kalaallit Nunaanni Danmarkimilu atugarissaarnermut aaqqissuussinerit assigiinngissutaat malunnannginnerulersineqarsinnaavoq, Karen Margrethe Dahl oqarpoq, taannalu isumaqarpoq politikkikkut iliuuserineqarsinnaasoq misissorneqassasoq ingammik akissarsiakitsut ilinniagaqarsimanngitsullu qanoq ilillutik Kalaallit Nunaanni inuuniarnermi aningaasartuutinik naleqarnerusumik isertitaqalersinnaanererat eqqarsaatigalugu.

Nalunaarusiaq eqqarsalersitsisariaqarpoq

Danskit kalaallillu politikerii eqqarsalersinneqartariaqartut, Peqatigiiffiup Kalaallit Meerartaat nalunaarusiaq atuareerlugu taama isummerpoq:

– Ajornartorsiutit ersarissumik Danmarkimi aaqqinneqartariaqarput, nalunaarusialli aamma kalaallit politikerii eqqarsalersittariaqarpai kalaallit ilaasa Danmarkimut nuunniarlutik aalajangerneranni unammilligassanik pinaveersaartitsinermi naammattumik iliuuseqarnersut. Kalaallit Nunaanni piviusunik, ataqatigiissunik najukkamilu tunngavilinnik pinaveersaartitsinerit kinguaattooqqapput, politikkerillu qulakkeertariaqarpaat pitsaasunik sinaakkutissaqalernissaq inuiaqatigiit peqataaffigisinnaasaannik. Nalunaarusiami tikkuarneqarpoq inuttut ajornartorsiutit annertunerulersinnaasut Danmarkimut nuunnermi attaveqaateqanngikkaanni, tamannalu qallunaat kalaallillu politikeriisa ataatsimoorlutik sammisariaqaraat, allattoqarfimmi pisortaq Evi Kreutzmann oqarpoq.