USA-mut ilaanngunnaveersaaritsi

Iñupiat inuit Alaskap avannarpasissuani Issittup imartaata eqqaani najugaqarput.

Tassani nunami James „Jimmy“ Stotts ukiut 78-it matuma siorna illoqarfimmi Utqiaġvimmi, USA-p avannarpasinnersaani, inunngorpoq. Taamanikkumiit naalagaaffimmi sumiiffinni assigiinngitsuni najugaqartarsimavoq, maannalu illoqarfiit annersaanni Anchoragemi angerlarsimaffeqarluni.

Jimmyp Alaska nalunngilluinnarpaa. Aammali Kalaallit Nunaanni angerlarsimasutut misigivoq, nuliami Karo Heilmann Stott kalaaliusoq Maniitumeersuuvoq. Piffissap ilaani taassuma angerlarsimaffiani, meeqqamik illortaaqarfigisaanni, najugaqartarsimapput.

Taavami sumi pitsaanerpaamik inuusoqarsinnaava? Kalaallit Nunaanni Alaskamiluunniit?

- Apeqqummut tamatumunnga akissut erseqqippoq, Jimmy akivoq apereqqillunilu:

- Donald Trumpip taassumalu innuttaasa nunami atugarissaarunnaarsitsiniarneranni kikkut tassani najugaqarusussagamik?

Iñupiat amerlanersaasa maannakkut pisut, ingammik sorsunneq sakkussianillu pissaaneqarneq pillugit oqalunneq, nuannarinngikkaat Jimmy oqarpoq. USA-p præsidentianut akerleriissummi – amerikamiut amerlanersaat assigalugit – Kalaallit Nunaat tapersersorpaat.

ANCSA

Taakku atugaat inatsimmit Alaska Native Claims Settlement Act-imik, ANCSA-mit, taaneqartartumit, Washingtonimi Kongressimit akuerineqartumit præsidentiusimasumillu Nixonimit 1971-imi atsiorneqarsimasumit sunnerneqarsimapput. Taanna aqqutigalugu Alaskami inuit eqqillillu nunat inoqqaavisut siuaami nunaannik annaasaqarnerminnut piumasaqaatiminnik katillugit 963 millionit koruuninik aamma nunamik 180.000 kvadratkilometerimik isorartussusilimmik (Danmarkimit sisamariaammik annerusumik) tunineqarput.

Aningaasat nunap inoqqaavinut tunniunneqanngillat, kisiannili suliffeqarfinnut piginneqataassutinik nunap inoqqaavinit pigineqartunut inissinneqarput. Nunaqarfinni ingerlatseqatigiiffiit 200-nit amerlanerusut aamma nunami ingerlatseqatigiiffiit aqqaneq-marluk pilersinneqarsimapput. Kingorna nunami ingerlatseqatigiiffik alla pilersinneqarmat maanna 13-iupput. Kingulleq tassaavoq ingerlatseqatigiiffik nunat inoqqaavinit Alaskami najugaqanngitsunit pigineqartoq.

Alaskami nunap inoqqaavinut ilaasut tamarmik, minnerpaamik kinguaariit pingajussaattut nunap inoqqaajusut inatsisillu 1971-imi atuutilersinneqarnera sioqqullugu inunngorsimasut, piginneqataasutut akuersissutinik tunineqarput. Inuit aamma eqqillit piginneqataassutit pissarsiatik atorlugit Alaskami pisuussutinik ilaatigut uuliamik, aatsitassanik, qisunnik allarpassuarnillu piiaanermi peqataasinnaaniassammata ingerlatseqatigiiffiit aningaasaatitik aningaasaliissutigissagaat isumaqartoqarpoq. Taamanikkut tamanna Alaskami nunap inoqqaavisa nunaqaqqaartussaanerminnik annaasaqarsimanerat pillugu taarsiinissami periusissatut eqqarsaatigilluagaasutut isigineqarpoq.

Aningaasaatilissuit

ANCSAP nunaqavissut aammattaaq aningaasaatilissuanngortippai. Ingerlatseqatigiiffiutitik pigisaminnik tamanik annaasaqannginnamik annaasaqassanngikkunik aningaasarsiortariaqartut eqqarsaatigisariaqalerpaat, taamaammallu assersuutigalugu uuliasiorneq qularunnaarfigaat.

- Inuit aningaasat nuannaraat, Jimmy oqarpoq.

- Alaskami nunap inoqqaavisa ilaat aningaasatigut atugarissaarput, inuunerli pisuussutinik tunngaveqarnani aamma allanut tunngavoq.

Taamani amerlasuut isumaqarsimanerattut imaluunniit taama oqariartuuteqarsimanerattut ANCSA tupinnartuliornerunngilluinnarpoq, taanna oqarpoq. Soqannginnermulli taarsiullugu pitsaaneruvoq.

Namminerluni Arctic Slope Regional Corporation-imi, ASRC-imi, iñupiannit 14.000-init pigineqartumi, siulersuisunut ilaasortaasimavoq. Taanna (2023-mi) 15.000-inik sulisoqartoq Alaskamiinnaanngitsoq aammali USA-p naalagaaffiini allarpassuarni ingerlatsivoq. Suliat assigiinngitsorpassuit suliarineqartarput, ilaatigullu uuliasiornermik suliaqartunut kiffartuussinermiit sanaartornermut takornarialerinermullu tunngapput.

ASRC-p immikkoortortaqarfii USA-mi naalakkersuisunik assigiinngitsutigut, ilaatigut attaveqaqatigiinnermut tunngatillugu, aamma isumaqatigiissuteqarput.

Ingerlatseqatigiiffiit iluatsilluarnerpaat — soorlu ASRC — annertusiartuinnarsimagamik maanna milliardilinnik kaaviiaartitaqalersimapput. Ingerlatseqatigiiffiit allat ingerlanerlunnerupput.

- ANCSA torrallataanngilaq. Torrallatamimmi aaqqiissutissaqanngilaq, Jimmy oqarpoq.

- Inatsisit eqqortumut ingerlatitsiniarsarinerusimavoq. Suliassat suliarineqaannaavittariaqarput.

Naamik. F..., NAAMIK!

Alaskami nunap inoqqaavi ukiuni qulikkuutaani taama atugaqarsimapput. Trumpilli præsidentinngorneranit pissutsit allanngortorujussuupput.

- Præsidentip nipaarsaarluni akornuserniarsaraatigut, Jimmy oqarpoq.

Trumpip — aamma issittumi pinngortitap navianartorsiortinneqarfiani — uuliamik gasimillu piiaanerit annertusinissaat sulissutigilerpaa, nunarsuarmiulli Kalaallit Nunaat, Venezuela, Ukraine Iranilu sammileruttorpaat:

- Trump taassumalu innuttai tamakku tamaasa pitillugit isertorlutik suliniuteqarput. Inatsisit nunap inoqqaavinut illersuutaasimasut ilaat atorunnaarsinneqarput. Maaniinnaanngitsoq, USA-mili tamarmi nunap inoqqaavi naalakkersuisunit tapersersorneqarunnaarput.

Tamatuma saniatigut Iñupiaat Amerikamiut inuiaqatigiivinut naleqqussartorujussuupput:

- Ilanngutivitsinneqarpugut, Jimmy oqarpoq.

- Inuit nunarsuarmi aaqqissuussaanermut nutaamut ilanngutsinneqarput. Kulturerput annaavarput. Nukittunerujussuarnik ukiut 20-30 matuma siorna siulersuisoqarnikuuvugut.

Jimmy apersorneqarami kalaaliorusukkaluarluni oqarsimavoq. Suli taamaappa?

- Aap ilaana, Kalaallit Nunaat asavara!, taanna oqarpoq.

- Tassani aamma kukkussuteqartarput — kikkut tamarmik kukkusarput — kisianni uanga Kalaallit Nunaat asavara.

Nuliami inunngorfia sooruna nuannarigaa?

- Inuit, ingerlaannaq akivoq.

- Kalaallit suli naapertuilluartuunerat tukkortuunerallu nuannareqaakka. Maani Alaskami inuit inissaqartitsinnginnerulersimapput.

Aningaasat pissutigalugit?

- Immaqa. Naluara, sunaassagaluaramimi.

Taamaammat Kalaallit Nunaata USA-mut ilanngunnissaa kalaallillu Amerikamiunngornissaat siunnersuutiginngiliuk?

- Naamik, NAAMERLUINNAQ! Illit nammineq Kalaallit Nunaanni najugaqarnikuugavit qanoq immikkuullaritsigisoq nalunngilat.