ADHD-nerup kingusissukkut paasineqartarnera atuarfimmi ingerlanerliornermut atasoq

»Unillutit«.

» Akornusersuiunnaarit«, »Nipitoqaatit«.

Meerarpassuit ADHD-ertut atuarnerminni qasseriarlutimmita taama naveerneqartarpat. Ingammik meeqqap ilungersunartorsiornera aatsaat kingusissukkut paasineqaraangat. Tamanna imminut naleqartinnermuinnaq sunniuteqarneq ajorpoq aammali atuarnermut sunniuteqartarpoq.

Finlandimi ilisimatusarnermi nutaami atuagassiami JAMA Psykiatry saqqummersinneqartumi tikkuarneqarpoq ADHD-eqarnerup qanoq ilisukkut paasineqarnera meeqqat inuusuttullu atuarfimmi ingerlanerannut attuumassuteqartoq. Ilisimatusartut inuit 1990-ip aamma 1999-ip akornanni Finlandimi inunngortut 580.000-it missaanniittut malinnaavigaat 20-nik ukioqalernissaannut.

Matumani ilisimatusartut taamaattumik innarluuteqartut siusissukkut kingusissukkullu paasineqarnerat immikkoortippaat. Meeraanermi ADHD-qartoqartoq siusissukkut paasineqartoq, kingusissukkullu inuusuttuaraanermi paasineqartoq – 13-ileereernerup kingorna. Ilisimatusarnerup meeqqat ADHD-qartut paasiaarneqartut uku takutippaat:

• 16-inik ukioqarnerminni agguaqatigiissillugu angusaat 0,6 - 0,7 missaanni qaffasinnerusartut

• ilinniarnertuunngorniarnerup naammassinissaa pingasoriaammik ilimanarnerusartoq

• kiisalu 30-niit 10 procentimut 20-nik ukioqarlutik ilinniarnerminnik taamaatitsiinnarnissaat ilimanannginnerusartoq.

Paasineqarneq ikiorneqarnissamut ammaassisartoq

Siusissukkut ADHD-qartoqarnerata paasineqarnera atuarfimmilu ingerlalluarneruneq tassaagunanngilaq taamaallaat paasineqarneranut peqquteqartoq, aammalu sunik kinguneqarsinnaanerata paasineqarneranut.

Ilisimatusaammi nutaami ilisimatusartut ilaat Helsinkip ilisimatusarfiani ph.d.-nngorniartup Lotta Volotinenip oqaatigaa. Oqaluttuarpoq ajuutip paasinera tassaagajuttartoq atuarfimmi tapersersorneqarnermut tunngasoq immaqalu nakorsaatinik katsorsaasoqarluni.

- Taamatut ajuuteqartutut paasitinneqarneq tassaagajuttarpoq arlaatigut katsorsarneqarlunilu tapersiiniuteqarfigineqartartoq, tamannalu atuarfimmi meeqqat ingerlalluarnerunerannik kinguneqarsinnaasarpoq, Videnskab.dk-mut oqarpoq.

Saniatigut paasineqarneq namminermini ilinniartitsisunit angajoqqaanillu meeqqamik paasinninnermik kinguneqarsinnaavoq - aammali meeqqami namminermi. Ilisimatuut naapertorlugit tamanna atuarfimmi meeqqanut allanut atatillugu meeqqap imminut naleqartinneranik inuunerinneranillu nukittorsaataasinnaavoq.

Taamatut nassuiaaneq Per Hove Thomsenip, Aarhusip Ilisimatusarfiani meeqqanut inuusuttunullu psykiatrimi ilisimatuup ilisarisinnaavaa.

- Ilisimatusarnerup uppernarsarpaa nakorsiartarfimmi takusagarput: siusissukkut iliuuseqarneq kingusissukkut iliuuseqarnermi iluaqutaanerusartoq, Videnskab.dk-mut oqarpoq.

Ajorsarnerpassuit

Per Hove Thomsen naapertorlugu meeqqat taamaattumik ajuuteqartut aatsaat inuusuttuaraanerminni paasineqartut ilinniarnerminni inooqataanerminnilu ajorsarnerpassuit nalaassinnaavaat. Tamanna meeqqat atuarneranni aamma tigussaasumik takuneqarsinnaavoq.

Ilisimatusarnerummi takutippaa, 20-nik ukioqalerluni inuusuttutut ilinniarnermi aallartissimannginneq imaluunniit taamaatiinnarsimaneq ajuutip paasineqarnera kingusinnerujartortillugu pisartoq.

Ingammik inuusuttuaranngoqqaarnerup nalaani ilisimatuut tikkuarpaat assigiinngitsut ersarissisartoq. Matumani ima isikkoqarpoq kingusissukkut ajuutip paasineqarnera atuarfimmi angusaqarnerlunnerunermut attuumassuseqartoq.

Per Hove Thomsen oqaluttuarpoq piffissap ingerlanerani ajornartorsiutit annertusiartortartut meeraq ADHD-qartoq paasineqarsimatinnagu.

- 13-iliinermi sorpassuit ajortumut sangusimasinnaapput. Imaassinnaavoq meeraq ajattugaasoq ilungersunartorsiornerminilu angusatigut kinguarsimalluni, oqarpoq.

Piffissaagallartillugu meeqqap ajornartorsiuteqarnera qisuariarfigineqarsimanngippat iluarsiiniarneq ajornakusoorsinnaavoq.

Ima ajornakusoortigisinnaavoq 13-iniit 16-inut ukiullit ajuuteqartut paasineqaraangat pingajorarterutingajaat 20-nik ukioqartut ilinnialersimaneq ajortut imaluunniit taamaatiinnarsimallutik.

Siusissukkut paasineqarnissamut peqqutaasup nalornineqarnera

Naak ilisimatusarnermi angusat ersarikkaluartut Lotta Volotinenip erseqqissarpaa uppernarsineqanngitsoq paasineqarneq namminermini peqqutaalluni atuarfimmi ingerlalluartitsisartoq.

- Imaassinnaavoq siusissukkut paasineqarneq atuarfimmi angusarinnerunermut peqqutaaqataasoq, taamaattorli allanik aamma peqquteqarsinnaavoq, oqarpoq.

Immaqa eqqumaffigineqarsimanngilaq meeqqani takussutissat qanoq ersaritsiginersut, angajoqqaallu qanoq ikioqqullutik saaffiginniaartigisimanersut, imaluunniit atuarfiit ajornartorsiutinik qanoq tappitsigisimanersut.

Saniatigut ADHD-ertut avammut qisuariarnerusartut aallaamanerusullu paasiaarneqarnerusarput, ADHD-ertut nipaannerit aatsaat kingusinnerusukkut paasineqartarlutik.

Tamatuma kinguneraa innarluuteqarnerup qanoq paasineqarnera namminermini aalajangiisuusinnaasoq paasineqarnissamut meeqqallu atuarnerata sinneranut.

Ilisimatusarneq Danmarkimut soqutiginarpa?

Naak ilisimatusarneq Finlandimiikkaluartoq Per Hove Thomsen isumaqarpoq angusat Danmarkimuut nuunneqarsinnaasut.

- Atuarnermimmi aaqqissuussisimanerput arlalitsigut Finlandimiittumut assinguvoq, oqarpoq.

Aamma Finlandimi børnehaveklasseqartarput, ukiuni qulingiluani meeqqat atuarfianiittoqarluni kingorna ilinniarnertuunngorniartoqarsinnaalluni imaluunniit inuussutissarsiornermik ilinniarluni.

Erseqqissarpaa ADHD-qartoqarneranik siusissukkut paasinninneq pingaarnerpaajusoq.

- Nalinginnaasumik takussutissaasinnaasut siusissukkut paasinissaannut pikkorinnerulersinnaasugut, meeraq ADHD-qartoq paasillugu – soorunamilu aamma aaqqissuussisimassaagut ikiuinissamut pisariaqartitsisut ikiorsinnaaneruniarlugit, oqarpoq.

Taamaattumik apeqqutaalerpoq ilisimatusaat Danmarkimi ingerlatsinermik pitsannguisitsisinnaanersoq, Per Hove Thomsen isumaqarpoq ilisimatusarneq ataaseq annertuumik allannguutaanavianngitsoq, aammali immaqa ADHD-toqarneranik siusinnerusukkut takussutissanut tappinnerulersinnaavugut.

Isumaqarpoq meeqqat ADHD-mut assingusunik takussutissallit atuarfimmi ikiorneqassagunik paasineqarnissartik utaqqisariaqanngikkaat.

- Eqqortumik tapersersorneqarnissamut ajuuteqartoqarneranik paasisaqarnissaq utaqqisariaqanngilaq, oqarpoq.

Pineqarporli ilinniartitsisut, peqqinnissaqarfimmi sulisut allallu meeqqanut qanittumi suliaqartut siusissukkut takussutissanut pikkorinnerulernissaat, taamaaliornikkut ajornartorsiutit annertusinissaat utaqqisariaqarnagu.