Ilisimatusartut: Atuarfimmut inatsit nutaaq meeqqanut kinguneqarujussuassaaq

Kalaallit Nunaanni ilinniartitsinermik ilinniartitaanermillu ilisimatusartusartut arfinillit Naalakkersuisut atuarfik pillugu inatsisissatut siunnersuutaat, meeqqat atuarfianni nukarlerni 1. klassimiit 3. klassimut atuartunut tunngatillugu allannguerujussuarfiusussaq, qisuariarfigaat.

Immikkut ilisimasallit meeqqat atuarfiat pillugu inatsisissatut siunnersuut pillugu “meeqqat ilinniartitaanerisa pitsaassusaannut annertuumik kinguneqarnissaa, taamaalilluni meeqqat ilinniarnertuunngorniarfinni ingerlaqqinnissaat ajornakusoornerulersillugit, tamatumalu saniatigut perorsaanikkut ilinniartitsinikkullu unammilligassat atuarfimmi atuutereersut aaqqinneqarnaviannginnerat” isumaqarput.

AAMMA ATUARUK

Nukarlernut ullut atuarfiusut akunnerillu ikinnerit

Inatsisissatut siunnersuummi tusarniaassutigineqartumi nalunaaquttap akunnerini atuartitsineq 700-niit 560-inut ikilisinneqassapput. Aammattaaq ullut atuarfiusut 180-iinnanngussapput, maanna 200-t 240-llu akornanniipput. Tamatuma kingunerisaanik atuartitsissutigineqartartut arlallit atorunnaarsinneqassapput – ilaatigut qallunaatut, tuluttut pinngortitalerinerlu atorunnaarsillugit matematikki kalaallisullu atuartitsinerit pitsanngorsarneqassapput.

Qallunaatut tuluttutullu atuartitsisarnerit atorunnaarsillugit kalaallisuinnaq atuartitsineq immikkut ilisimasallit ilisimareersimasaannut akerliulluinnarpoq, ilisimatusartut tusarniaanermut akissutaanni tamanna atuarneqarsinnaavoq:

- Meeqqat oqaatsit marluk atorlugit atuartinneqartartut eqqarsartaatsimikkut ineriartornerusarlutillu ilinniagaqarnerminni angusaqarluarsinnaanerusartut oqaatsit pillugit misissuinerit kingulliit takutippaat.

Uku nalunngilavut

Ilisimatusartut professori Rikke Ørngreen, lektori Lars Demant-Poort, ph.d., adjunkti Louise Pindstrup-Scavenius aamma ph.d.-nngorniartut pingasut Ivalo Mathiassen, Kirsten Føns aamma Line Groth Nielsen meeqqat atuarfiat pillugu paasisat uku ilannguppaat:

• Atuartut ilinniarusussuseqarput, ilinniartitsissutinik unammillerneqarusupput
• Kalaallit Nunaanni meeqqat atuarfiini atuartut nunanut allanut sanilliullugit atuarfimmi tatineqannginnerupput.
• Atuartut atuartinneqartarnerisa takutippaat atuarneq nalinginnaalluinnartoq, atuakkanit aallaaveqartoq, assigiimmik ingerlanneqartartoq amerlanertigullu isumaqanngitsuusoq.
• Atuartut ulluinnarni atuartinneqartarnerat nunaqarfinni imaluunniit illoqarfinni annerni, soorlu Sisimiuni Nuummiluunniit, najugaqarnerat apeqqutaalluinnarluni assigiinngitsupilussuupput. Tassa imaappoq atuartut assigiinngitsorpassuarnik atuartinneqariaaseqarput, taakkulu ilinniartitsisunit najukkaminniittunit aamma nalunaaqutaq marlunut (siullermik siunnersuut malillugu immaqa 11.30-mi imaluunniit 12-imi) atuarnerup kingorna sammisassanik neqerooruteqartunit pinngitsoorneqarsinnaaneq ajorput.
• Atuartitsinerup pitsaassusianut tunngatillugu tunngaviusumik isiginnittaaseqarneq ilinniartitsinermilu tamani ataatsimut paasinninneq amigaataavoq.
• Atuartut atuarfimmi, atuarfiup avataani silamilu peqataatinneqaraangamik pitsaanerusumik ilikkarsinnaassuseqartarput.
• Atuartut ilinniartitsisup piareersarsimasup, allanngorartunik sammisaqarfiusup naleqquttuusumillu ilinniartitsiffiusup atuartitsissutigienqartarnissaa kissaatigaat.
• Atuartut assassornermi atuartitsisoqartartillugu atuarnertik pissarsiaqarluarfiginerusarpaat.
• Meeqqat atuarfiini ilinniartitsisut ilinniartitsillaqqinnerulernissap pikkorissarfiginissaat ujartorpaat, amerlanertigulli kommunimi najukkamilu pingaarnersiuinerit pissutigalugit pikkorissarnissamut periarfissaqarneq ajorput.

Tamakku tunngavigalugit annertuumik allannguisoqartinnagu "Kalaallit Nunaanni meeqqat atuarfiata pitsaassusaa qanoq ittuunersoq suullu tassaniissanertut“ oqaloqatigiissutigineqassasoq ilisimatusartut kaammattuutigaat.

AAMMA ATUARUK

Taamaammat atuartut nukarliit akunnernik atuartitsissutinillu annikillisaavigineqassapput

Ilisimatusartut inatsisissatut siunnersuutip oqaaseqaataani "ullut atuarfiusut sivikinnerusut, atuartut sivisunerusumik meeraanissaannut periarfissiissapput pinnguarnissamut, alaatsinaannissamut atuarfiullu avataani iluarisaminnik ilikkagaqarnissamut inissaqartitsisoq" tunngavilersuutigineqarnera tupaallaatigaat. Taakkumi atuarfimmi "pinnguarneq, alapernaanni atuartitseriaatsillu allaanerusut" aqqutigalugit atuartitsisoqarlunilu "assassornermi atuartitsinerit pingaarnersiorneqatariaqartut" isumaqarput.

Meeqqat atugarliortut

Ullut akunnerillu atuartitsiffiusut ikilisinneqarniarnerat, sapaatip-akunnerilu atuartitsiffiusut 40-niit 36-nngortinniarneqarnerat ilisimatusartut ernummatigaat.

- Meeqqat sumiiffinni killeqarnerusumik neqerooruteqarfiusuniittut sulerissagamik? Meeqqat atugarliortut inersimasut attaveqarsinnaanerat ikilisinneqarluni nammineertiinnarneqarnerulernerat qanoq kinguneqassava? Meeqqat atuarfiannik immikkut ilisimasallit arfinillit aperaat. Taakku "atuarnerup sivikinnerulernera ukiumullu sapaatit-akunnerini sisamanik atuanngiffeqarnerulerneq angajoqqaat paarsisussarsiornerusariaqarnerannik aamma angajoqqaat sulinngiffeqarsinnaanerat inatsisissami matumani sivitsorniarneqalersanngimmat" innersuussutigaat.

Ilisimatusartut atuartunut pisariillisaanissamik isumassarsiaq tunngaviusoq isumalluarfigaat, kisiannili nukarlerni atuartitsissutit suut allannguiffiginiarneqalersaarnerat "eqqarsaatigeqqinneqartariaqartoq" isumaqarput.

- Atuartitsissutit ikilisinneqarneranni, aamma sorliit atuartut trin 1-imi atuassaneraat aalajangerneqarneranni qallunaat tuluillu oqaasii peerneqarput, taamaaliornermi kalaallisut ilitsoqqussaralugu oqaatsit nukittorsarneqarnissaannik anguniagaqarneq tunngaviuvoq. Tamanna Oqaatsinik Ilinniarnissap Nukittorsaaneq pillugu immikkut ilisimasallit nalunaarusiaanni (2018) Naalakkersuisut pilersitaanni inerniliunneqartut akerlianik inerniliivoq. Immikkut ilisimasallit taakku oqaatsit ikilisinneqarneratigut atuartut ilinniagaqarsinnaanerat ajornerulersinnaasoq tunngavilersuutigaat. Kalaallit oqaasiisa ilinniartitsinerup pitsaassusiata qaffassarneratigut nukittorsarneqarnissaat pingaaruteqarpoq, assersuutigalugu nalunaarusiami ”oqaatsinut attaveqarnermut periuseq pilersitsisutut aamma maluginiutinik tamanik pinnguarnikkut" ilinniartitsissutaasarsinnaanera siunnersuutigineqarpoq, ilisimatusartut tusarniaanermut akissumminni allapput.

AAMMA ATUARUK

Sulisitsisut: Atuarfiit aaqqissuuteqqinneqarnerata atuarfiit namminersortut pisariaqartinneqarnerulersissavaat

Aammattaaq meeqqat kalaallisut pingaarnertut oqaaseqanngitsut kalaallit oqaasii pingaarnerup tulliatut ilinniartitsissutaasarsinnaanerat kaammattuutigineqarpoq, taamaalilluni kalaallisut ilinniarsinnaaniassammata.

Misiliutaassasoq

Akunnerit ullullu atuarfiusut taama annertutigisumik ikilisinniarneqarnerat "atuarfinni marlunni pingasuniluunniit misiliutigineqarnissaat, taamaalilluni inernerit tigussaasut aallaavigalugit aalajangiisoqarsinnaaniassammat" ilisimatusartut arfinillit tikkuarpaat.

Inatsisissatut siunnersuut tamanut tusarniaassutigineqarnera aqagu marlunngornermut killeqarpoq. Inatsisissatut siunnersuut nassuiaatillu Naalakkersuisut nittartagaanni atuarneqarsinnaapput.