Inatsisilertooq, politikeri aamma ombudsmandi Emil Abelsen (1943-2005) sorsunnersuit aappaata nalaani Kalaallit meeqqat Amerikamiumik sakkutuumik ataataqarlutik inunngortut ilagaat.
Inatsisitigut ataataqanngitsut immikkut ittut taakku hunnorujunik arlalinnik amerlassuseqarput, oqaluttuassartaalli oqaluttuarineqartaratik. Sorsunnersuit Aappaata kingorna pisortatigoortumik isumaqartoqarpoq, oqartussat nunap inoqqaavisa sakkutooqarfinni silasiorfinnilu Amerikamiut sakkutuuinik attaveqarnissaat pinngitsoortissimagaat. Aamma attaveqaqatigiinngikkunik meerartaarsimanavianngillat. Piviusumi saqqumilaanngillat, naak piunerat nunaqarfinni illoqarfinnilu kikkut tamarmik ilisimagaluaraat. Nipangiusimanninnerli akeqarpoq.
Emil Abelsen ullormi atualeqqaarfimmini aanani Kaluliiaraq anganilu Andaaraq ilagalugit.
Assi nammineq pigisaq.
Emil Abelsenip angunni Amerikamiu ilisarisimalersimanngisaannarpaa, uersagaalluni inunngorsimanerminik pisuutinnera kanngusuutiginninneralu inuuneranut sunniuteqarsimapput — inuunera iluatsilluarpasikkaluartoq qaffasissumik ilinniagaqarsimallunilu inuiaqatigiinni nuimasunik atorfeqartarluni. Artorsaatiminut tamakkununnga ilungersorpoq, ukiorpassuarnilu imigassamik atornerluinera inuuneranut pitsaanngitsumik sunniuteqarluni.
Emil Abelsen sisamanngornermi juulip 29-anni 83-inik ukioqalertussaagaluarpoq, panialu Maliina Abelsen (1976-imi inunngortoq) sapaatip akunnerata siuliani Narsarsuarmiippoq. Sakkutooqarfiusimasoq Amerikamiut timmisartunut mittarfiattut Bluie West One-tut 1941-mi tunngavilerneqarpoq, oqaluttuassartaalu Narsarsuarmi Katersugaasivimmi uppernarsaatissaqarluni, ilaatigut asserpassuit iikkani nivingasut aqqutigalugit.
– Katersugaasivimmi angalaartarpunga assinilu inuit takuneqarsinnaasut misissortarlugit. Ataataga Narsarsuarmi Qaqortumiluunniit 1942-mi ukiakkut naartorineqalersimassaaq. Aatama assinga katersugaasivimmi immaqa nivingavoq, ataatamalu kiinnamini ilusai Amerikamiutut isikkulinni arlalinni ilisarisinnaagunarpakka, Maliina Abelsen Sermitsiamut oqarpoq.
Oqarasuaammini angallattakkamini ilimagisinnaasani arlallit katersugaasivimmi assilisimavai. Emil Abelsen 40-t sinnerlugit ukioqarluni atuagassaqartitsivimmi Sermitsiami siulersuisuni siulittaasuuvoq. Aap, Amerikamiut arlallit Emil Abelsenimut eqqaanarput, soorlumi 1980-ikkunni aviisimi eqqaamasatsitut.
Kinguaariinni marlunni nipangussineq
Oqaluttuap Nunatsinnut tunngasortaa Qaqortumi aallartippoq, taamani Johanne Marie Lea Josefine Abelsen, Mariemik taaneqartartoq, 1922-mi aggustip 31-anni inunngorpoq. Taamanikkut niviarsiaqqat allat assigalugit peroriartorpoq, 1943-mili juulip 29-anni ernertaarluni Emil Abelsenimik ateqalersumik. Ataataasoq qularnanngitsumik tassaavoq Amerikamiut sakkutuuisa ilaat Narsarsuarmi sakkutooqarfimmeersoq imaluunniit immaqa Canadamiu sakkutuujunngitsoq, 1942-mi ukiakkut naapissimasaa, taamanikkut 20-innarnik ukioqarluni.
- Aanama aataga kinaanersoq qanorlu naapissimanerlugu oqaluttuutinngisaannarpaanga. Aanaga meeraallunga ilisarisimasara inuk nuannaartuuvoq, nunanili allamiumik naapitsisimanera eqqartussallugu ajornakusoortorujussuulluni, Maliina Abelsen oqaluttuarpoq:
Marie Abelsen katissimanngilaq, Emililu kisiat meeraralugu. Ukiut ingerlaneranni sumiiffinni assigiinngitsuni sulisarsimavoq, ilaatigut 1950-ikkut aallartinneranni Ivittuuni Qallunaani ilaqutariinni Danø-kunni Ivittuuni ukiuni sisamani kiffatut sulisimalluni. Orsugiassiorfimmi tassani meeqqanit asaneqartorujussuuvoq, meeqqallu taasarpaat Maria Saamasoq, saamasuunera pissutigalugu.
Nipangiusimanninneq kinguaariinnut tullernut ingerlateqqinneqarpoq. Emil Abelsenip angunni Amerikamiu oqaluttuarinngisaannarpaa.
Ataataga inussiarnersuuvoq, angutaali ilisarisimaneqanngitsoq eqqaaneqaraangat isai taarsisinnaasarput. Tamanna oqaluuserineqaqqusaanngilaq, piffissallu ilaani anaanama oqarfigaanga tamanna oqaluuserinngikkutsigu pitsaanerusoq.
Tamannali meeqqamut imaannaanngilaq.
Mariap Emil Abelsenillu ataatsimoorlutik assingini ikittuinnaat ilaat. Asseq Emilip Qaqortumi apersortinnerani assilisaavoq
Assi nammineq pigisaq
– Titartakkat nangeqattaartut Anders And-it atuartarakkit, tassanilu Amerikamiu akka pisooq oqaluttuarineqartarluni. Aatama pisuujunissaa takorloortarpara, ataatamali oqarfigaanga tamanna quianarpallaanngitsoq. Sorsunnersuup nalaanneersunik quiasaarutigisinnaasatuaa tassaavoq oqariartaaseq „Gi mi tikkum“ (tikikummimik tuninnga), taanna aamma isiginnaartitsisartut Silamiut sorsunnersuup kingulliup nalaani Amerikap Nunatsinnut sunniuteqarsimanera pillugu isiginnaagassiaannut taaguutigitinneqarpoq.
– Amerikamiumik ataataqarami eqqortumik Kalaaliunngitsoq meeraalluni paasitinneqarsimassasoq takorloorsinnaavara. Nunatsinni meeqqat Amerikamiunik ataatallit assuarineqartarnerat, immaqa meeqqat Tyskinik ataatallit Danmarkimi assuarineqartarnerannut eqqaanarpoq. Tamakkua tarnimut ikeqalersitsisarput, ataatamali tamanna oqaluusererusunneq ajorpaa. Nammineq politikikkut sassarama, arlallit aamma Facebookikkut oqaaseqaatigaat ataataga eqqortumik kalaaliunngitsoq. Taava qanoq oqaaseqarfigineqartarsimanera paasilluarnerusinnaavara. Nipangiusimanninnissaq toqqarneqarsinnaavoq, naalliuutilli allatut saqqummertarput. Ataataga imigassamik ukiorpassuarni atornerluisuuvoq, ilaquttanilu aamma sunnersimavai, Maliina Abelsen oqarpoq.
Emil Abelsen ataataqanngitsut allarpassuit assigalugit anaanamini peroriartunngilaq, ajaminili Karenimi aanaminilu Kaluliiaqqami peroriartorluni. Piffissaq allaalluinnarpoq aamma inunnik isumaginninnermut tunngatillugu, meeraanerminilu piisaarutissaqarpallaarsimanani. Naak ilimagineqarsimanngikkaluarluni ilinniagaqarpoq, meeraanerminili inuusuttuunerminilu allanngorartuarnera sorlaqanngitsutut misigisimaneranik kinguneqarluni, inersimasutut ukunani ilusilersorneqarneranut tamanna sunniuteqarpoq: Qaqortumi meeqqat atuarfianni, Nuummi realskole-mi, Tarm-imi ilinniarnertuunngorniarfimmi Københavnimilu universitetimi.
- Ataatama inuunini tamaat nikallornartunik eqqarsaateqarsimannginnissaa kissaatigigaluarpara. Tunngaviusumik inussiarnersuuvoq, kikkullu tamaasa illartissinnaasarpai. Immaqa tamanna annassutigaa, Maliina Abelsen oqarpoq.
Qalipaasup Hans Bergip Emil Abelsen 2007-imi qalipappaa, ullumikkullu taanna Inatsisartut ombudsmandiata allaffeqarfiani Nuummi Qatanngutigiinniat oqaluffitoqaanni nivingalluni.
Emil Abelsen panini Maliina 1976-imi kuisimmat tulluusimaarluni kissumiaraa.
Assi nammineq pigisaq
Qalipagaq uleerneqarmat, ikinngutaa, Inatsisartut siulittaasuat Jonathan Motzfeldt qalipagaq pillugu ima oqarpoq:
– Qalipagaq siullermik takuinnarlugu taarpasikkaluarpoq, taamaattorli Emilip assinga uannut aamma Qaqortumi nukappiaqqat nuannaartut ilaattut takussutissaavoq, spejderiusimasutut qarlortaammik qarlortallaqqissutut, inuusuttuullunga Kujataani savaateqarfinnut angalaqatigisartakkattut, Naalakkersuisunut ilaasortatut 80-ikkut naalerneranni Nunatta aningaasaqarneranik pisariaqartumik iluarsaaqqiisumik kiisalu Inatsisartuni ombudsmandiatut siullertut takussutissaavoq.
Kinguaariit pingajuat nipangersimajunnaartoq
Inatsisitigut ataataqanngitsunut imminut pisuutinneq kanngusunnerlu malersuiuarsimapput, ilaqutariinnilu Abelsenikkunni aatsaat kinguaariit pingajuanni nipangiusimanninneq qaangerneqarluni.
– Ataatama tamanna oqaluuseriumanngisaannarpaa, uangali ilaqutariittut ataqatigiinnginnerput pillugu unneqqarissuujuaannarlunga. Meeqqat ataasiakkaat angajoqqaatik kanngusuutigissanngilaat, kikkuugaluarpataluunniit. Angajoqqaavut nammineq toqqagarinngilavut, inatsisitigullu ataataqanngitsut inuttut ataasiakkaatut unammilligassaqanngillat, kisianni aaqqissuussaanikkut inuiaqatigiinnit pilersinneqartut unammigassaraat. Qujanartumik ullumikkut kulturitsinni paqumisuutigisatsinnik oqaasertaliisarpugut. Suli anguniagassaqaqaagut, kisianni pereersut saammaasseqatigiiffigissagutsigik ammasumik oqaluuserisinnaasariaqarpavut, Maliina Abelsen oqarpoq.
Qanoq ilillutit kinguaariit sisamaannut misigissutsikkut naalliuutinik ingerlatitseqqinnaveersaarsinnaavit?
– Meeqqakka ammasumik oqaloqatigiuarpakka. Nalunngilaat arlaannik ajornartorsiuteqaraangama nassuiaatissaqartartoq. Qitornakka oqaluttuuttalerpakka aataat, amerikamiut sakkutuuisa ilaat tammaaneqartoq, aamma aataat imigassamik atornerluisoq pillugu. Aammali oqaluttuartarpakka aataat inuttut tupinnaqaaq. Nammineq oqaluttuani tunngavigalugit paasivaa Brugsenip saavani issiavimmit inatsisartut ataatsimiittarfiani oqaluttarfimmiit ungasinngitsoq. Sumiinnini qularutigisimanngisaannarpaa, Maliina Abelsen oqarpoq.
Apeqquterpassuit akiuminaatsut
Ilaqutariit oqaluttuarisaanertik Amerikamiumut tunngasoq naluaat.
Nuliata Kirsten Bitchip ernuttani Laura peqatigalugu Emil Abelsenip qalipanneqarnera isiginnaaraat.
Assi: Leiff Josefsen
- Oqallisiginissaanut ataatama itigartitsisarneranut ataqqinnilluta, 2005-imi toqunissaata tungaanut oqallisigisanngilarput, tamatuma kingorna aatsaat oqallisigisalerparput, Maliina Abelsen oqarpoq.
Alapernaalluinnarluni Narsarsuarmi katersugaasivimmi Amerikamiut sakkutuuisa assingi qimerloorsimavai, immaqali kukkulluni ujaasisimasinnaavoq. Allagaateqarfinni Amerikamiut sakkutuuisa nunani allani meeraannik paasissutissanik ujaasisimavoq, annerusumilli paasisaqarani. Eqqarlini ilisimanngisani internetikkut kinguaariit pillugit kiffartuussivinni MyHeritage-mi aamma 23andme-mi ujarsimavai, DNA-millu misissuinermi tupaallannartumik Canadap kitaata sineriaani New Foundlandimut tikkuussisoqarluni.
– Tamanna tupigusuutigaara, kisianni sorsunnersuup kingulliup nalaani aamma Canadamiut amerlasuut Nunatsinniissimapput, taamaattumik aataga immaqa New Foundlandimeersuuvoq. Ataasiarlunga angummut saaffiginnikkama, taannami DNA-mik misissuineq naapertorlugu illuusarisussaagakku, ilaqutaminilli sorsunnersuup nalaani Kalaallit Nunaanniissimasumik ilisimasaqarani. Soqutiginnippallaanngilaq, uangalu tatisiniarusunnginnama, taamaattumik paasiniaaffiga taanna iluatsinngitsoorpara, Maliina Abelsen oqarpoq.
Emil Abelsenip 50-inik ukioqarluni Alzheimerimik nappaateqarluni paasivaa, 62-inillu ukioqarluni toqussi tikillugu sanngiilliartuaarluni.
- Imaassinnaavoq ataatama angummi Amerikamiup nappaataa kingornussimagaa, aatamalu ilaqutaasalu nassaarinissaannik soqutiginninnera aamma taakkua nappaateqarnerannut uagullu aamma taakkutut nappaateqarnersugut eqqarsaatigineqartariaqarpoq, Maliina Abelsen oqarpoq.
Ilaqutariit piffissap ilaani oqaluuseraat tv-kkut aallakaatitassiamut nuannarineqarluartumut „Sporløs“-imut saaffiginninniarlutik, tamannali piviusunngunngitsoorluni.
- Aataga aqqusinermi naapissagaluarukku, tammaannarsimanera pillugu kamaatissanngilara, kisianni qanoq ittuusimanersoq paasisaqarfigerusussavara, Maliina Abelsen oqarpoq
Assi: Oscar Scott Carl
- Aatat Amerikamiu ullumikkut naapissagaluarukku qanoq oqarfigissagaluarpiuk?
– Tammaaneqarnera pillugu kamaatissanngilara, paaserusussagaluarpararali inuttut qanoq ittuusimanersoq. Aperissagaluarpara USA-mut uterami ernini Qaqortumi qimatani eqqarsaatigisimaneraa, aamma aperissagaluarpara sorsunnersuup kingorna ilaquttaminik pilersitsisimanersoq.
Illit nammineq oqaluttuarisaanivit ilaanik amigaateqarpit?
– Immaqa alapernaanneq kissaatillu pissutaanerpaapput, aatagali pinnagu ataataga ilisarisimanngitsuugukku pingaaruteqarsimassagaluarpoq. Qujanartumik aamma uagut nammineq kinaassutsitsinnik pilersitsivugut, meeqqalli tamarmik suminngaanneernerminnik ilisimanninnissartik pisariaqartittorujussuuaat, aamma akka Amerikameersoq pisooq pillugu ilisimasaqarnissartik, Maliina Abelsen oqarpoq.
