Inatsisitigut ataataqanngitsut aamma Amerikamiut sakkutooqarfigisimasaannik silasiorfigisimasaanillu maannakkut saliisoqarnerani, inuit eqimattat ilaat peqataanngilluinnarput: Tassaapput kalaallit arnat amerikamiullu sakkutuusa sorsunnersuup aappaata nalaani atoqatigiittarsimanerisa kingunerisaanik meerartaarineqarnikut – ingammik Narsarsuarmi, Marrami, Kangerlussuarmi Ikkattemilu sakkutooqarfimmi.
Erik Nielsen Baadh Ilisimatusarfimmi ilinniartutut 2021-mi kandidatinngorniarnermini sorsunnerup nalaani meeqqat inunngortut puigorneqarsimasut pillugit allaaserinnippoq, ilisimatusarninilu aqqutigalugu meeqqat taakkua kinguaavilu attaveqarfigilerpai. KNR-ip Erika Nielsen Baadh apersorpaa, radiokkullu aallakaatinneqarnerata kingorna, Amerikamiut meerartaat pillugit oqaluttuanik nutaanik attavigineqartuartarpoq.
Inatsisitigut ataataqanngitsut aamma Amerikamiut sakkutooqarfigisimasaannik silasiorfigisimasaanillu maannakkut saliisoqarnerani, inuit eqimattat ilaat peqataanngilluinnarput: Tassaapput kalaallit arnat amerikamiullu sakkutuusa sorsunnersuup aappaata nalaani atoqatigiittarsimanerisa kingunerisaanik meerartaarineqarnikut – ingammik Narsarsuarmi, Marrami, Kangerlussuarmi Ikkattemilu sakkutooqarfimmi.
Erik Nielsen Baadh Ilisimatusarfimmi ilinniartutut 2021-mi kandidatinngorniarnermini sorsunnerup nalaani meeqqat inunngortut puigorneqarsimasut pillugit allaaserinnippoq, ilisimatusarninilu aqqutigalugu meeqqat taakkua kinguaavilu attaveqarfigilerpai. KNR-ip Erika Nielsen Baadh apersorpaa, radiokkullu aallakaatinneqarnerata kingorna, Amerikamiut meerartaat pillugit oqaluttuanik nutaanik attavigineqartuartarpoq.
Kalaallit sorsunnersuup aappaani meeqqat qanoq amerlatigisut amerikamiut sakkutuuinit ataatallit inunngorpat?
– Ikinnerpaamik 100-nik meeraqartoq oqartarpunga, kisianni kisitsisit naluneqartut amerlaqaat, taamaattumik hunnorujukkuutaarsinnaapput, Erika Nielsen Baadh Sermitsiamut oqarpoq.
Sorsunnersuup aappaa 1945-mi qaangiuppoq, Amerikamiulli sakkutuui Ikkattemit 1947-mi, Narsarsuarmit 1958-imi aamma Kangerlussuarmiit 1992-imi aatsaat aallarput.
Kanngusunneq Erika Nielsen Baadh Siumut sinnerlugu folketingimut qinigassanngortinnermini Amerikamiut meerartaasa akuerineqarnissaat Christiansborgimi sulissutiginiarlugu neriorsuivoq.
- Amerikamiut sakkutuuisa kinguaavi inuiaqatigiinni eqimattatut nipangersimasariaqanngillat.
Qinersisartut tusarliussat qanoq tiguaat?
- Amerikamiut meerartaasa oqallisiginissaat soqutigineqanngilluinnarpoq, Erika Nielsen Baadh nassuerpoq.
Sooq inatsisitigut ataataqanngitsut oqallisigineqarneranni eqimattat taakkua malunnaatilimmik eqqaaneqanngillat?
– Inuit sorsunnersuaq, qulliit petruliutortut, swingimik nipilersukkat tyggegummillu eqqartorusuttarpaat, kisianni kalaallit arnat amerikamiut sakkutuuinik atoqateqarnikut aamma meeqqat sorsunnerup kingorna ataataqaratik peroriartortut pillugit oqallinnissaq kanngunartuutippaat, Erika Nielsen Baadh oqarpoq.
Inatsisitigut ataataqanngitsut pillugit annertuumik sulissuteqartoqareersoq, sooq taakkua immikkut ittumik ilisimanissaat pingaaruteqarpa?
– Atornerluineq imminullu toqunneq pisimasoq pillugu eqqartuinermi initummata meeqqat sammineqartarnikuunnginnertik pissutigalugu atugarlionikuupput. Inuit oqaloqatigisakka 80-it missaannik ukioqarput, amerikamiumilli ataataqarnertik pissutigalugu anniaateqarneq kanngusunnerlu peroriartornerminni misigisimallugu suli eqqaamasaqarfigaat. Neriuppunga Kalaallit Nunaata oqaluttuarisaanerani nutaajunerusumi immikkoortut taartut qaammarsarnissaannut peqataasinnaassallunga, taamaalilluni meeqqat taakku namminneq ataataminnik toqqaasinnaanngitsut inissisimaffitsillu ajornartorsiutaangaatsiartoq pillugu inissaqartinneqarsinnaaniassammata.
Nipangersagaaneq Illersornissaq pillugu isumaqatigiissut 9. april 1941-meersoq naapertorlugu Amerikamiut akornusersorneqaratik Kalaallit Nunaanniissinnaapput, isumaqatigiissutilli kapitaliani IX-imi erseqqissarneqarpoq kalaallit atugarissaarnissaat eqqarsaatigineqarpat tamanna aatsaat pisinnaasoq.
Kalaallit 20.000-iinnaat akornaniittut, amerikamiut sakkutuuinit tuusindilikkuutaanit tiinganiarfigineqarnissaannut ajortumillu sunniisinnaanerannut kalaallit illersorumallugit, Landsfogedip Eske Brunip inunnut akuliunnissamut inerteqqut atulersippaa. Ernumassutaat ilaatigut tassaapput imigassamik atornerluineq kinguaassiuutitigullu nappaatit aamma sorsunnerup kingorna kalaallit Danmarkimut tunniusimanissaasa annaanissaat.
Inuit akornannut akuliunnissamut inerteqqut siunertaatut sunniuteqarsimasoq, taamaammallu kalaallit amerikamiullu attaveqatigiinnerat annikitsuinnarmik pisimasoq, Eske Brunimit 1945-p kingorna oqaatigineqarpoq.
Erika Nielsen Baadh: - Kikkut amerikamiut sakkutuuinik ataataqarnersut inoqarfinni minnerni nalunnginneqarluarput, pisortatigoortumilli meeqqat taakkua piunngillat.
Assi: Nammineq pigisaq
Taama pisoqarsimanngitsoq, Eske Brunillu ataatsimoortoqartarnera ilisimagaa, Erika Nielsen Baadhip inaarutaasumik allaaserinninnermini uppernarsarpaa. Nunatta Katersugaasiviani Allagaateqarfianilu sorsunnerup nalaani Canadamiut allagaataat assilineqarsimasut pigineqarput. Amerikamiut sakkutooqarfiisa eqqaanni qilalukkat tuugaavinik niuertoqartarnera, arnerisoqartarneralu telegramini allakkanillu amerlasuuni erserpoq. Eske Brunilu sakkutuut oqartussaasuinik akuliutitsiumalluni ilungersuuteqarsimagaluarpoq.
Eske Brunip Amerikamiut kalaallillu attaveqaqatigiinnginnissaannik peqqusisimanera, isumaliuutersuutigineqartarpoq. Immaqa arnat pineqartut taakkualu meerartaat illersorniarlugit; immaqaluunniit nammineq atorfini illersorumallugu taamaasiorpoq. Eske Brun kalaallit ikinngutaattut illersuisuattullu kingusinnerusukkut isigineqalerpoq, Kalaallit Nunaannullu Naalakkersuisoqarfimmi naggataatigut pisortatut atorfinilluni.
Utoqqatserneq Kalaallit arnartaasa amerikamiullu sakkutuuisa akornanni atoqateqartoqarsimanngippat - meeqqiortoqarsimassanngilaq. Sorsunnersuup aappaata kingorna, Amerikamiut meerartaat ukiorpassuarni pisortanit nassuerutigineqarumanngillat. Oqaluttuarisaanermik ilisimatuut tusaamasat, soorlu Finn Gadip aamma Axel Kjær Sørensenip, Eske Brunip miserratiginninnera aamma attattuarpaat.
Nunasiaatigineqartut iliuusaat ukiut qulikkaat qaangiunnerani, saqqummertalerput: Meeqqat misiliutitut atorneqartut 22-t, pinngitsaaliissummik qitornavissianngortinneqartut, inatsisitigut ataataqanngitsut arnallu tusindillit spiralinik akuersitinnagit ikkussuiffigineqartut.
Atuakkiortoq inulerinermilu siunnersorti Trine Bryld atuakkiani »I den bedste mening« (Ajunnginnerpaamik isumaqarluta, aaqq.) 1998-imi saqqummersippaa. Meeqqat misiliutaasut tamarmik immikkut immikkoortortaqarput; marlulissat Eva Illum aamma Marie de Renouard pillugit ima allassimasoqarpoq:
– Marlulissat ataataat amerikamiut sakkutuuisa imarsiortut naalagaat, konsulatimi atorfilik sorsunnersuup kingulliup nalaani Amerikamiut konsulateqarfianni sulisimavoq. Takusimanngisaannarpaat piffissallu ilaani ujaarigaluarpaat, iluatsitsiffiunngitsumik. Amerikamiut kalaallinik atoqateqarnissaat inerteqqutaasimagaluarpoq, kisiannili meerarpassuit amerikamiunik ataataqarnerat ilumoorpoq; tamanna annikitsuinnarmik oqaluuserineqarlunilu allaaserineqarpoq, Trine Bryld 1998-imi allappoq.
Meeqqat kalaallinik anaanallit Amerikamiunillu ataatallit akuerineqarnissaat piffissanngortoq, Erika Nielsen Baadh isumaqarpoq.
- Meeqqat taakku kinaassusertik oqaluttuarisaanermullu peqataasinnaanertik annaavaat.
Amerlasuut ataatartik Amerikamiu ujaarisimavaat, USA-mili Danmarkimilu allagaateqarfiit innuttaasunit iserfigineqarsinnaanngillat. Folketingimut upernaaq qinersisoqarnerani, taassuma piumasaraa inuit taakku kinguaavi ilanngullugit ilaquttamik ujarnissaat pillugu danskit naalagaaffiannit ikiorneqartalissasut.
Utoqqatsernissaq pissusissamisoortoq Erika Nielsen Baadhilu isumaqarpoq:
– Kalaallit Nunaat Amerikamiut meerartaannik piunnginnini miserratiginninninilu pillugu utoqqatsertariaqarpoq; Meeqqat tunuliaqutaminnik, ilaquttaminnillu paasinninnissamut periarfissinneqarsimannginneri pillugit, Danmark USA-lu utoqqatsisariaqarput.
