Uummannaq, issittup killeqarfiata avannaani 460 kilometerisut ungasitsigisumiittoq, illoqarfiup tullianut aqqusineqanngilaq. Kalaallit Nunaanni illoqarfiit allat assigalugit avinngarusimasumiippoq, aasaanerani umiatsiamik timmisartumilluunniit tikinneqarsinnaasoq.
Taamaattumik imeqarfimmi sulisup uulia kloriinaasoralugu tankimut 2019-imi imermut kuimmagu, inuup ataatsip kukkuluttornera ajornartoornermik kinguneqarpoq.
Illoqarfik qaammatit marluk sinnerlugit imeqanngilaq, inuillu 100-nit amerlanerusut tankit angisuut imermik imallit nunaqarfimmiit qanittumiittumiit assartukkat dunkilisarlutik imertartorfigisariaqartarnikuuaat.
Pisumi tamatumani Kalaallit Nunaanni imermik pilersuineq qanoq qajannartiginersoq ersersinneqarpoq.
Silallu pissusiata allanngoriartortillu imeqarniarneq mianersorfigineqarnerulertariaqarpoq.
Tamanna pissutigalugu ph.d-inngorniarninni suliniummi misissuivunga. Allaaserisami matumani maannamut paasisimasavut, saqqummiutissavakka — immaqa kuuffik tulliani qipigukku, imermik pilersuineq qujamasuutiginerulersinnaavat.
Tatsini imeq mingutsinneqartoq
Kalaallit Nunaanni imermik pilersuineq pillugu oqaluttuaq eqqartoqqaalaassavara.
Kalaallit Nunaat imerlu eqqarsaatigigukku, siku siulliullugu eqqarsaatigisinnaavat. Nunarsuarmi imeq tarajoqanngitsoq annerpaaq sermersuarmi 1,7 millionit kvadratkilometerisut annertutigisumiittoq ilumoorpoq.
ILISIMATUSARTUT PAASISSUTISSIIPPUT
Videnskab.dk-mi allaaserisat tusagassiortunik ilisimatusartunillu allaaserineqartarput. Ilisimatusartullu allaaserinnikkaangamik 'ILISIMATUUT ILISIMATITSIPPUT'-mik (Forskerne Formidler) nalunaaqutsiisarput.
Ilisimatusartuuguit innuttaasunullu nuannarineqartunik innuttaasunut tusarliisartunngorusukkuit, aamma illit allaaserinnittartunngorsinnaavutit.
Ilisimatuussutsikkut allaaserisat makkua, ukunannga aningaasatigut tapiiffigineqarlutik saqqummersinneqartarput: Lundbeckfonden, Novo Nordisk Fonden, TrygFonden, LEO Fondet aamma Augustinus Fonden.
Videnskab.dk-mi aaqqissuisoqatigiit aningaasaateqarfiit attuumassuteqarfiginagit allaaserisat imarisassaanit pingaarnersiuisarput aaqqissuulluakkanillu suliarinnittarlutik.
Imaanngilarli Kalaallit Nunaanni sumi tamani imeq naammattoq.
Sermersuarmiit illoqarfinnit nunaqarfinnillu nilammik assartuineq akisullunilu ajornakusoortuuvoq — pingaartumik atasunik aqqusineqannginnera pissutigalugu.
Aamma nunap iluani imeq Danmarkimisut imerneqarsinnaanngilaq. Kalaallit Nunaanni sumiiffiit amerlasuut nunami qeriuaannartumi ipput. Siallertillugu aputillu aannerani imeq nunap ikerisigut, nunap iluani imeqarfinnut kuussinnaannginneranik tamanna isumaqarpoq.
Taamaattumik illoqarfiit nunaqarfiillu imermik pilersuiniarlutik allatut iliuuseqartariaqarput.
Kalaallit Nunaata iluani nunap qeriuaannarnera aallaavigalugu ruujorinik ikkussuinissaq ajornakusoorpoq tamannalu akisussalluni, taamaattumik imeq najukkami puilasuniit pissarsiarineqartariaqartarpoq.
Taamaattumik sumiiffinni amerlanerni imeq imeqarfiusoq tatsinit kuunniilluunniit illoqarfiup qanittuaniittunit assartorneqartariaqartarpoq. Tamanna isumaqarpoq, imeqarfiup nunami ammaannartumiinnera, taamaattumillu inunniit uumasuniillu sunnerneqariaannaassarpoq.
Ukiukkut tatsit eqqaanni angallanneq nalinginnaavoq. Illoqarfiup pinngortitallu akornanni angalassatilluni qamuteralaat qimussillu sikukkut ikaartarput.
Upernaakkut aput aakkiartortillugu qimmit anai uuliakoornerillu imermut akuliuttarput. Taamaattumik imermik tunisassiorfiit aputip aakkiartornerani annertusisamik erngup minguitsuunissaanik imeruminartuunissaanillu ulapputeqalertarput.
Sumiiffiit ilarpassuini imeq pisariaqartinneqarpoq
Kalaallit Nunaanni imeqarniarneq ajornartorsiutaavoq annertooq. Illoqarfiit nunaqarfiillu pilersinneqarmata sumiiffinni tamani imeqarfissaq eqqarsaatigineqarsimanngilaq.
Sumiiffiit ilaanni imeq kuuffinit kuutsinneqarusaartarpoq, sumiiffinnilu allani imermik amigaateqartoqarsinnaasarluni.
Tamanna assersuuteqarfigissagaanni illoqarfimmut Kangaatsiamut atuuppoq. Imeq minguitsoq imerneqarsinnaasoq naammattoq qulakkeerniarlugu aalisakkerivik 2020-mi matuneqartariaqarsimavoq, innuttaasullu imermik sipaarnissaat kaammattuutigineqarluni.
Sumiiffiilli ilaanni imeqarnermik ajornartorsiuteqarneq annertuneruvoq. Illoqarfiit nunaqarfiillu ataasiakkaat imeq tarajoqanngitsoq pissarsiarisinnaanngilaat. Kalaallit Nunaatali illoqarfiini avannarpasinnerpaami Qaanaami ukiukkut immap sikuanik illoqarfik naammattumik imeqarsinnaaqqullugu, assartuisoqartariaqartarpoq.
Taamatut suleriuseqarneq akisuujullunilu kubikmeterimut 10.000 koruuninik naleqarsinnaavoq, Københavnimili imermik taama annertutigisumik pilersuineq 40 koruunit sinnilaarlugit akeqartarpoq.
Silaannaap allanngoriartornera pissutsinik ajornerulersitsissaaq
Kalaallit Nunaanni imeq minguitsoq ajornartorsiutaareersoq eqqaaneqareersutut silap pissusiata allanngoriartornera aamma ajornartorsiortitsivoq.
Issittumi silaannaap kissatsikkiartornera nunarsuup sinneranut sanilliullugu sisamariaammik sukkaneruvoq.
Silaannaap allanngoriartornera aamma nittaallat allanngornerannik kinguneqarpoq, aput sialunnguuttarpoq sumiiffiillu ilaanni sivisuumik panernersuaqartarsinnaalluni.
Ph.d-nngorniarlunga suliniutinni Kalaallit Nunaanni imermut tamanna qanoq sunniuteqartarnersoq qanimut misissorpara.
Nunap qeriuaannartup iluani soqarnersoq ilisimanngilarput
Kalaallit Nunaani issoq ukiuni tusindilinni qeriuaannarsimavoq, silallu kissatsikkiartornera pissutigalugu siunissami nunap qeriuaannartup aakkiartuinnarnissaa ilimagisinnaavarput.
Nunap qeriuaannartup iluani soqarnersoq suli ilisimanngilarput, ilimagineqarporli inuit mingutsitsinerat piffissap ingerlanerani nunamut atassuteqassasoq.
Assersuutigalugu kujataanit anorimit nassatarineqarsinnaasut, akiuiniarluni akuutissartalinnik seqqarsaatit (pesticider aaqq.) PFAS-illu piusinnaapput.
Nuna panertillugu akuutissat taakku tatsinut kuussuarnullu qanittunut ingerlaartarnerat ilimanaateqarpoq.
Aamma Kalaallit Nunaanni saffiugassanik oqimaatsumik amerlasuunik nunami peqarpoq. Nunalli qeriuaannartup aannerani imermut siaruaatissanersut ilisimaneqanngilaq.
Taamaattumik ilisimatusarninni tatsip naqqani mingutsitsinerup annertusiartornera misissorpara.
Kalaallit Nunaanni tatsit naqqanniit kinnernik misissugassanik katersisimavugut. Kinnerit piffissalersuinermut atorneqarsinnaapput, ilutigisaanillu saffiugassat oqimaatsut, inuillu mingutsitsineranik pilersinneqartut ukiut ingerlaneranni, qanoq pisimanersut misissuiffigisinnaallutigit.
Imeq eqaloqarluartoq
Silap pissusiata allanngoriartornera Kalaallit Nunaanni imermik pilersuinermut aamma allatigut sunniuteqarsinnaavoq.
Silaannaap kissatsikkiartornera ilutigalugu qajuaatit toqunartunik sanaartortartut tipittut mamanngitsullu amerliartupiloornissaat ilimanaateqarpoq.
Silarsuarmi sumiiffinni amerlasuuni, ilaatigut Issittumi Danmarkimilu, taama pisoqartarnera malinnaavigineqarpoq.
Naluneqanngilaq Nuummi imeq aalisagarsunnissinnaasartoq, taamaattumik aamma tatsimit misissugassanik tigusivugut quajaatillu DNA-vi misissoqqissaarlugit.
Misissuinermi quajaateqarnera paasinarsivoq, tamannali aalisagarsunnitsitsisarnersoq suli ilisimaneqanngilaq.
Imaanngilarli imeq toqunartoqartoq. Soorunami innuttaasut ilaasa imeq atorneqartartoq eqaluttut mamassuseqartoq nuannarinngilaat.
Kingunerluutaasut takuneqarsinnaalereerput
Illoqarfinni nunaqarfinnilu arlalinni erngup mamanngitsup nalaanneqartarnerata saniatigut, silaannaap pissusiata allanngoriartornera imermik aamma mingutsitsivoq.
Ilaatigut suleqatikkalu Kangaatsiamut tikeraarpugut, tassani taseq illoqarfimmut pilersuisuusup ernga immamut kuulersimavoq.
Nunap qeriuaannartup aakkiartornera tamatumunnga pissutaasinnavoq, tassani nunap qerisup taseq imaqartittuarsimavaa.
Kangaatsiami imermik minguitsumik amigaateqarput. Illoqarfimmi tassani aalisakkerivissuaq imermik amigaateqarneq pissutigalugu matusariaqarsimavoq. Imeqarfillu paqqerpat mingutsinneqalerpalluunniit, imeqarfissap tullia ungasissumiippoq.
Illoqarfik 2025-mi tikeraaratsigu, bakteriat pissutigalugit erngup qalanneqaqqaartarnissaa peqqussutigineqarpoq. Tamanna imermut aqqutip bakteriaqalersimaneranik pissuteqarpoq.
Amerlanertigulli ajornartorsiut bakterianinngaanneerneq ajorpoq, erngulli minguitsup piffissaq eqqorlugu misissorneqarnissaata ajornakusoornera pissutaasarpoq.
Illoqarfimmit mittarfimmut qaninnerpaamut umiatsiamik nalunaaquttap-akunnera ataaseq atorlugu angalasariaqarpoq, tassanngaanniillu misissugassat Nuummut Danmarkimullu assartorneqarsinnaapput.
Silarlukkaangat pilertortumik kinguaattoortoqartarpoq, misissugassarlu atorneqarsinnaassaguni ullut marluk ingerlaneranni, misissorneqarsinnaasariaqassaaq.
Taamaattumik Kangaatsiami minguitsumik naammattumik imeqarniarneq ajornartorsiutaalersarpoq, tamannalu nunap qeriuaannartup aakkiartornerani, silap ajornartorsiortitsineranik avinngarusimasumillu inissisimanermik pissuteqarpoq.
Unammilligassat assigiinngitsunik eqquipput
Taamaattumik erserpoq silap pissusiata allanngoriartornerata kingunerisaanik ajornartorsiutit inuiaqatigiinni avinngarusimasuni equngasumik eqquisarnerat. Kalaallit Nunaat siunissami naligiinngitsumik inuiaqatigiinni eqqorneqartalissaaq.
Uummannami pisup kingorna, Kalaallit Nunaanni imermut minguiaammik mikisumik, qulimiguulimmik nunatta illoqarfiinut nunaqarfiinullu sumulluunniit apuunneqarsinnaasumik, inerisaasoqarpoq. Taamaalillutik siunissami sivikitsuinnarmik sumiginnaannginnissamut, imminut isumannaallisaapput.
Tatsit paqqersinnaasut aaqqinneqarsinnaanngitsumillu mingutsinneqarsinnaasut piffissamut sivisuumut aaqqiissutissaanngillat.
Neriuutigaara ilisimatusarninni Kalaallit Nunaanni inuiaqatigiit silaannaap allanngoriartornerani unamminiagassanut piareersarnissaannut ikiuutaasinnaallunga.
Siunissaq siulittuutigisinnaanngilarput, mianersortumilli ilimasaaruteqarsinnaavugut, neriullutalu tamanna Kalaallit Nunaanni erngup mingutsinneqannginnissaanik qulakkeerinninniarnermut navianartortaqarsinnaaneranillu pilersaarusiornermut iluaqutaassasoq.
Ph.d-nngorniarnera suliniummut EU-mit aningaasaliiffigineqartumik ILLOQ-mik taaguutilimmut ilaavoq, tassanilu nunap qernertuujuaannartup aakkiartornerata kinguneri misissorneqarput. Avatangiisit, inuit pinngortitarlu ataqatigiissumik isigisarpavut, tassa One Health-imik taaneqartartoq. Suliniut Kalaallit Nunaanni, Canadami Svalbardimilu ingerlanneqarpoq.
