MIO: Nittartakkatigut attaveqaqatigiittarfinni ukiunut killilersuineq naammanngilaq
Inuit nittartakkatigut attaveqatigiittarfiinik atuisuusinnaanermut ukiut killilerneqarnissaannut nunarsuup sinnerani oqallinneq, Kalaallit Nunaannut equngasumik kinguneqarsinnaasoq MIO naliliivoq. Inerteqquteqarnerup inuusuttut matunerinik kinguneqarlunilu, qinngasaarisarnerit isumapiloqarlunilu tatiginnilersitsiniaanerit unitsinnavianngilai. Taarsiullugu digitalimik atuinissamik ilinniartitsineq, teknologimillu suliffeqarfissuarnut piumasaqaateqarnerunissaq ujartorneqarpoq.
Inuit nittartakkatigut naapittarfii qanorluunniit akerliusoqaraluarpat meeqqat inuunerannut ilaapput. Taanna pillugu oqaloqatigiittoqartannginnera ajornartorsiutaasinnaavoq, meeqqammi ilaat inuit nittartakkatigut naapittarfiinik atuisuupput allallu atuisuunatik.
Assi: Henning Bagger/Ritzau Scanpix
EU-kommissionip siulittaasuata Ursula von der Leyenip meeqqat nittartakkatigut attaveqaqatigiittarfiinik atuisunngorsinnaanerannut ukiut killilerneqassasut qanittukkut siunnersuutigaa. EU-lli aqutsisuisa qullerpaat inatsisitigut sukaterinikkut digitalimik atuisuuffiit mattunniarnerisa nalaanni, Kalaallit Nunaanni allarluinnarmik pisoqarpoq.
Meeqqat pisinnaatitaaffiinut sullissiviup MIO-p nalunaarusiami ”Børn bruger internet og sociale medier”-imi (Meeqqat internet inuillu attaveqaasersuutaannut atuisut, aaqq) inuusuttut digitalimik atuinerat misissorneqarpoq. Inerniliussaq nunarsuarmi oqallinnermiit allaanerulluinnarpoq: Kalaallit meerartai digitalimik qangalili atuilernikuupput. Aqqanilinnik aqqaneq-marlunnillu ukiullit affaanniit amerlanerusut oqarasuaammik nutaaliaasumik angallattakkamik peqarput, sisamaagaangata pingasungajaat inersimasuniit nakkutigineqaratik internetimik atuisarlutik.
Tamanna tunngavigalugu Kalaallit Nunaanni nunarsuup sinnerani pisunut assingusumik inatsisiliortoqassagaluarpat MIO-mit qanoq isumaqarfigineqarnersoq Sermitsiap apeqqutigaa. Ukiut inatsisiliornikkut killilersugaalissagaluarpata kalaallit ulluinnaannut, tassalu meeqqat namminneq nittartakkamik atuisooreernerannut, sunniuteqarsinnaanersoq apeqqutaavoq.
Taannarpiaq unammilligassat pingaarnerit ilagigaat, meeqqat pisinnaatitaaffiinik sullissivimmiit MIO-miit isumaqarput. Ukiummi killilerneqarnerat kisimi naammanngitsoq MIO-miit isumaqarput.
- Unammilligassat pingaarnerit ilagaat. Danmarkimi nunanilu allani misissuinerit meeqqat ukiunut killigititat ataallugit ukiullit internetimik atuisorujussuunerat takutippaat. Taamaammat ukiut killilerneqarnissaat kisimi naammaanngilaq.
- Ukiunik killiliineq atuutilersinneqassappat, meeqqat platforminit aalajangersimasunit uninngatinneqarnissaat kisiat ukkatarineqassanngilaq, kisianni aamma sullississutit digitaliusut meeqqanut isumannaannerulernissaat ukkatarineqartariaqarpoq ukiuinut naleqqussakkamik ilusilersuineq, nammineq paasissutissanik pitsaanerusumik illersuineq kiisalu platformit akisussaaffiisa annertusinerisigut. Peqatigisaanik pingaaruteqarpoq meeqqat atuisuinnaanngitsut illersugassaasut, kisianni aamma pisinnaatitaaffeqartut peqataasinnaatitaallutik, paasissutissinneqarsinnaatitaallutik kiisalu ataatsimoorfinnut ilaalersinnaatitaallutik. Taamaattumik meeqqat namminneq tusarnaarneqartariaqarput aaqqiissutaasussat ineriartortinneqarnerannut ilanngullugit, MIO Sermitsiaq-mut allakkatigut akissummini allappoq.
Inerteqqut qinngasaarisoqartarunnaarsitsinanilu isumapiloqarluni tatiginnilersitsiniaasoqartarunnaarneranik kinguneqarunnanngilaq
Kalaallit meerartaasa interneti ima atortarpaat
MIO-p misissuinerani "Børns brug af internet og sociale medier"-mi 6. aamma 7. klassini atuartut (pingaartumik 11-12-inik ukiullit) digitalimik atuinerat unammilligassaallu paasiniarneqarput:
71,97 procentit kisimiillutik internetertarput.
Meeqqat aqqanilinnik aqqaneq-marlunnillu ukiullit affaannit amerlanerusut (50 procentit sinnerlugit) nutaalianik oqarasuaatinik angallattagaqarput.
33,33 procentit ullormut arlaleriarlutik internetertarput.
Amerlanerit Facebookimi atuisuupput, naak minnerpaamik 13-ileeqqaarsimasussaagaluarlutik.
10,91 procentit (meeqqani misissuinermi peqataasuni 67-ini) inersimasunit ilisarisimanngisaminniit internetikkut attaveqarfigineqarfigineqarnikuupput (internet atorlugu isumapiloqarluni tatiginnilersitsiniaanermut aarlerinaatilik).
14,9 procentit internetikkut qinngasaarneqarnikuupput — niviarsiaqqat qinngasaarisut qinngasaarneqartullu amerlanerupput.
Meeqqat internet aqqutigalugu ajortumik misigisaqarnikut 38,51 procentiisa allanut oqaatigisimanngilaat.
19,93 procentit internetimik atuinertik inersimasuniit soqutigineqarnerat misiginikuunngisaannarput, 30,01 procentillu "naluara"-mik akipput.
Pingajorarterutaasa missaat illoqarfitsik, Kalaallit Nunaat nunarsuarlu pillugu nutaarsiassanik atuaaniarlutik internetertarput.
Kalaallit Nunaanni illoqarfinni nunaqarfinnilu atuartut 910-t apeqqutinik akisassanik nassinneqarnerisigut misissuineq suliarineqarpoq.
Aallerfik: MIO – Børns brug af internet og sociale medier.
Digitali atorlugit qinngasaarisoqartarneranut ajornartorsiut inerteqquteqartoqarneratigut aaqqinneqarsinnaanersoq apeqqutaavoq, imaluunniit attaveqaatinut allanut nuuginnassanersoq. Illersuineq iliuuserineqartup affaannarigaa MIO-miit oqaatigineqarpoq.
- Ukiut killilerneqarnerat internetikkut akerleriinnerit ilaannut immaqa annikillisaataasinnaavoq, kisianni qinngasaarisoqartarunnaavittoqarnissaa qulakkeerneqarsinnaanani. Aqqutit allat atorlugit imaluunniit qanimut qinngasaarisarnerit ingerlalersinnaapput.
- Taamaammat digitalit atorlugit qinngasaarisarnermut iliuuseqarniarnermut ilinniartitsisoqarnissaa aqqutissaavoq, soorlu digitalinik atuinermi qanoq pissusilersortoqassanersoq, meeqqallu nittartakkatigut qinngasaarneqartartut qanoq tapersersorneqassanersut pillugit ilinniartitsisoqartarluni. Meeqqat internetikkut qinngasaarisarnermut illersorneqartariaqarput, aammali internetikkut attaveqaqatigiittarfinni isumannaatsumik ataqqinnittumillu pissusilersornissamik ilinniarnissamut periarfissaqartariaqarput, MIO allappoq.
Meeqqat apersorneqartut 10 procentii sinnerlugit inersimasunit nalusaminniit internetikkut attaveqarfiginiarneqarsimapput, taamaattumik Kalaallit Nunaanni isumapiloqarluni tatiginnilersitsiniaasoqarsinnaaneranut aarlerinaat piviusuullunilu amiilaarnarpoq. Ukiunik killiliineq nittartakkatigut kannguttaatsuliorniartartunut killiliinavianngilaq.
- Isumapiloqarluni tatiginnilersitsiniaanermut inatsimmik sukaterisoqarnissaa pingaaruteqarpoq, taannali kisimiilluni ajornartorsiummut aaqqiissutaanngilaq. Ukiunik killiliineq inersimasut meeqqanut ukiukinnernut attaveqarniarnerannut ajornakusoornerulersitsisinnaavoq, aarlerinaalli tammavinnaviarani.
- Ajornartorsiut attaveqaatinut allanut nuussinnaavoq, imaaluunniit paasisaanissamut ajornakusoornerusunik atuisoqalersinnaalluni. Taamaattumik internetikkut attaveqaatit isumannaatsuunissaat piumasaqaatigissallugu pingaaruteqarpoq, aamma isumapiloqarlutik tatiginnilersitsiniaasut meeqqanut inersimasunullu qanoq ililluni takuneqarsinnaalerlutillu qanoq iliuuseqarfiginissaanut ilisimasaqarnerulersitsisoqarsinnaalluni, MIO allappoq.
Akisussaaffik teknologimik suliffeqarfissuarniippoq - meeqqaniunngitsoq
Meeqqat quliugaangata sisamat internetimi misigisatik allanut oqaatiginagit kisimiillutik pigisarpaat, tamannalu amerlanertigut inersimasut qanoq qisuariarnissaannut annilaangassuteqarnermik pissuteqartarluni. Ukiut killilerneqarpata tamatuma malinnissaa meeqqanit akisussaaffigineqassanngilaq — inersimasunit teknologiimillu suliffissuaqarfiit akisussaaffigissavaat. MIO-p inerteqquteqarnerup meeqqat sakkussatut atorneqartanngisaannarnissaa naqissuserpaa.
- Meeqqat internetimi nuanniitsunik aqqusaagaqarsimatillutik ikioqqunerminni, pillarneqarnissartik isornartorsiorneqarnissartilluunniit misiginnginnissaat pingaaruteqarpoq. Ukiunik killiliisoqassappat oqariartuut erseqqilluinnartariaqarpoq: Akisussaaffik inoqatinut attaveqatigiittarfimmik piginnittuniillunilu inersimasuniippoq – meeqqaniunngitsoq. Meeqqat digitalikkut ajornartorsiutiminnik oqaluttuarnissamut toqqissisimajuarnissaat MIO-miit pingaartinneqarpoq, aamma nittartakkami iserfigeqqusaanngitsunik atuinerminni.
Navianartut isiginiarnissaat ajornanngilaq, aqqanilinnilli aqqaneq-marlunnillu ukiulinnut internetikkut attaveqaqatigiittarfiit ataatsimoorfiupput, nuannisaarfiullutik piviusorsiorfiullutillu. Ukiunut sukannersumik killiliinikkut aalajangersaagutta, meeqqat internetimi nuannersumik atuisinnaanerisa mattunneqarnerat aamma pisinnaavoq.
Inatsisit pillugit oqallinnermi "inerteqqutit" pinnagit "sinaakkutit" oqallisigineqartariaqartut MIO-miit isumaqarput. Internetimimmi attaveqaatinik neqerooruteqartut isumannaatsumik digitalimik atuisinnaaneq suliassaraat.
- Illersuineq peqataanerlu imminnut akerleriittutut isiginngilavut. Meeqqat ajoqusiisinnaasunut illersorneqarsinnaatitaapput aammali pinnguarsinnaatitaallutik, peqatigisaqarsinnaatitaallutik ataatsimoorfeqarsinnaatitaallutillu. Taamaattumik taakkua marluk arlaat toqqarnissaat unammilligassaanani, digitalimik atuinermi atuutsinniarnerat unammilligassaavoq. Tamatumunnga ilaatigut nittartakkatigut attaveqaatinik piginnittut akisussaaffeqarnerulernissaat pineqarpoq, isumannaallisaanikkullu pitsaanerusumik iliuuseqartoqarniarnerani aaqqissuussaanikkullu ineriartortitsinermi meeqqat peqataatinneqarnissaat pingaaruteqarluni.
Inerteqqutinik oqariartuuteqarnissaq ajornanngeqaaq, meeqqalli ulluinnarni internetimik atuinerannut allannguinissaq ajornakusoornerujussuuvoq. Meeqqat 72 procentii kisimiillutik internetimik maanna atuisartut illersussagutsigit, inatsisinut akisussaaffik tunniutiinnassallugu iluaqutaanavianngilaq.
- Meeqqat internetimik atuisarnerannut unammilligassat ukiunik killiliinerinnakkut aaqqinneqarsinnaanngillat. Angajoqqaat, atuarfiit, sullissisut aalajangiisartullu – minnerunngitsumillu nittartakkatigut attaveqaqatigiittarfiit – ilungersorlutik iliuuseqartariaqarput, MIO naggasiivoq.
Allatut oqaatigalugu meeqqat isumannaatsumik internetimik atuinissaat eqqartuussivinni EU-miluunniit anguneqarsinnaanngilaq, angerlarsimaffinnili unngersamik atuineq inersimasuniit qanilaarnermik taarserlugu oqaloqatigiissutigineqartarneranik anguneqarsinnaalluni.
