Qangaanerusoq unnuaq marlunnut avinneqartarsimavoq, inuiaqatigiilli piffissamik paasinninnerput allanngortippaat

Unnuami atasuinnarmik sininneq taamaattussaannartut isigineqalersimavoq, inuiassuit ineriartorneranneersuunngitsoq. 

Matumani sooq inuit taama amerlatigisut unnuami pingasut missaanni itertarnerat ajortoqarsinnaaneralu isumaliuteqartarnerat nassuiarneqarsinnaavoq.

Tuppallersaataasinnaavoq ilisimagaanni tamanna misigisaasoq inuppalaartupilussuaq. Inuiassuit oqaluttuarisaaneranni amerlanerpaat atasuinnarmik akunnerni arfineq pingasuni sinittarnerat pissusissamisoortuunngilaq. Unnuamili marloriarluni sinittoqartarpoq, amerlanertigut ’siullermik sininnermik’ ’aappassaanillu sininnermik’ taaneqartartunik. Piffissani taakkunani akunnerni arlalinni sinittoqartarpoq, unnuap qiteqqunnerani akunnerup ataatsip arlaqartulluunniit missaani akunneqartumik.

Europamit, Afrikamit, Asiamit allaniillu oqaluttuarisaanermit najoqqutarisanit allaaserineqarpoq taarsinerata kingornagut ilaqutariit innajaartartut, sivikitsumik, unnuap qeqqata missaani iterlutik kingornalu ullup qaanissaanut sineqqillutik.

Piffissaq akunnermiliuttoq asuliinnaq atorneqanngitsoq

Unnuap taamatut avinnera piffissamik paasinninnitsinnik allannguisimagunarpoq. Akunnermiliuttoq nipaatsoq unnuap qiteqqunneranik ersarissumik pilersitsivoq, taamaalillutik ukiuunerani unnuit sivisusinnaasaqisut sivikinnerulersillugit inooqataaffigiuminarsitillugillu. Piffissaq akunnermiliuttoq sapanginneqanngilaq, piffissaallunili ’paasinniffiusoq’, taamaalilluni unnuaq sivisoorsuartut misinnarnani.

Inuit ilaat suliassarsiortarput soorlu inneq uummarissarlugu imaluunniit uumasut takusarlugit. Allat sinniffimminniiginnarlutik qinuniarlutik imaluunniit sinnattorisimasatik isumaliutigalugit.

Suliffissuaqalernissaa sioqqutitsiarlugu allakkanit ullorsiutinillu allaaserineqartarpoq qanoq inuit piffissaq nipaatsoq atortarneraat atuarlutik, allallutik imaluunniit nipaatsumik ilaquttatik eqqaamiutilluunniit peqatigalugit nuannisarlutik. Aappariippassuit unnuami piffissaq eqqumaffik aamma atoqatigiinnermut atortarpaat.

Itarsuarmiit grækeritoqqat taalliortuata Homerip Romamiullu taalliortuata Vergilip atuakkiaat imaqartarput piffissaq tassaasoq »akunneq ataaseq siniup siullup naammassiffia«, taamaalilluni takutinneqarluni unnuap avinneqarnera qanoq atugaatiginersoq.

’Siniup aappaa’ ima annaavarput

Ukiut hunnorujulikkaat marluk kingulliit ingerlaneranni siniup aappaa atugaajunnaarpoq, inuiaqatigiit annertuumik allanngorsimanerisa kingunerisaanik.

Qaamaneq pilersitaq peqqutaasut pingaarnersaasa ilagaat. 1700-1800-kkunni qulliit uuliatortut siulliit takkupput, kingorna gassimik qulliit naggataagullu sarfamik qulliit taamaalilluni unnuami eqqumaffik atorneqarsinnaalerluni. Seqernup tarrinnerata kingunitsiaa innarnani inuit qullilerlutik unnussiuaartarput.

Uumassusilerinermut atatillugu unnukkut sakkortuumik qaamaneqarneratigut ilutsinni nalunaaqutarput aamma allanngorpoq (ullormut unnuamullu rytmerput), taamaalilluni timi akunnialunni sinereernerup kingorna itiaannginnerusalerluni. Piffissaq qaamaneqartoq pingaartupilussuuvoq. Innarnissaq sioqqullugu qaamanerup nalinginnaasup melatonin naqisimasarpaa kinguaattoortillugulu, taamaalilluni sininnissaq kinguarluni.

Suliffissuaqarfimmut allanngorujussuarnera taamaallaat inuit sulisartut allanngortinngilaat aammali sinittarnerat.

Suliffissuit piffissalersuinerminni atasuinnarmik sinittarnissaq kaammattuutigaat.

Piffissat siniffiit marluk pissusissamisoortutut isigaavut

1900-kkut aallartinneranni akunnerni arfineq pingasuni atasuinnarmik sininnissamik paasinninnerup qangarsuaaniilli piffissat siniffiusut marluunissaannik paasinninneq kingoraarpaa. Sivisujaamillu sinittarnermik ilisimatusarnerni, ukiuunerani unnuanut takeqisunut utersaarluni nalunaaquttallu peerlugit unnukkullu pilersitamik qaamaneqartitsinani, peqataasut siniup marlunnut avinnissaanut uteqqikkajuttarput eqqissisimasumik eqqumanertalimmut.

2017-imi Madagaskarimi inuiaqatigiit nunalerisut sarfamik atuiffiunngitsut misissorneranni paasineqarpoq, tassani suli sinik marlunnut avinneqartartoq unnuap qeqqata missaani makinnertaqarluni.

Ilutsinni nalunaaqutarput qaamanermit aqunneqarpoq sunniuteqarlunilu piffissap qanoq sukkatigineranik paasinninnitsinnut. Kalerrisaarutit taakku sanngiilligaangata – soorlu ukiuunerani imaluunniit pilersitamik qaamaneqarluni – suut tamarmik killeerutaasartarput.

Ukiuunerani kingusinnerujartortumik qaamariartortarnerata ullaakkullu qaamanerup sakkukinnerunerata ullormut unnuamullu rytmerput ajornakusoornerulersittarpaat.

Ullormut unnuamullu rytmitta iluarsiniarnerani ullaakkut qaamaneq pingaartupilussuuvoq, tungujortumik qaamaneqarnerusarmat, taamatut qaamaneqarnerat pitsaanerpaasarmat timip kortisolimik pilersitsiniarnerani melatoninilu naqisimallugu.

Misileraavinni piffissamik paasinniffiunngitsumik qaarusunnilu misileraanerni inuit sapaatit akunnerpassuini piviusumik qaamaneqaratik inuusimapput nalunaaqutaqaratillu – allaat ilaat sivisuumik taartuinnarmiittarlutik. Inuit misilerarneqartut arlaqartut ullut qassit ingerlasimanersut kukkusarpaat, taamaalilluni takutinneqarluni piffissamik paasinninnerput allanngortartoq qaamanerup kalerrisaarutai peerukkaangata.

Inuit avannaarsuaniittut Issittumi ukiuunera inooqataaffigisinnaavaat

Taamatut piffissamik paasinninneq aamma kaperlakkaangat pilersarpoq, seqernup nuinanilu tarrittannginneratigut soorlu piffissaq atorunnaartutut misinnarluni. Inuit avannaarsuani inuullutillu periariartorsimasut, inuillu naafferartumik pisussaaffeqartartut avannarsuani qaamanerup pissusaa inooqataaffigiuminartinnerusarpaat tikeraaniit, innuttaasulli kikkuunersut sunalu pineqarnersoq sunniutaasut nikerarsinnaapput. Iluaqutaasarpoq innuttaasut tamarmik patajaatsumik ullormut unnuamullu assigiimmik rytmeqartarnerat.

1993-imit Islandimiunik arlalinnik kinguaavinillu Canadamut nunasisimasunik misissuinermit paasineqarpoq piffissap qanoq ilineranut tunngatitamik nikallorujussuartarneq tupinnaannartumik atugaanngitsupilussuusoq.

Ilisimatuut siunnersuutigaat qanoq sananeqaateqarnermi pissutsit Issittumi sivisuumik ukiuusarnera inunnut taakkununnga iluaqutaasinnaasoq.