Amerikkamiut sakkutuuisa naaralaartitsivik inuttaqanngitsoq Saattut qeqertaaniittoq, Malviilip kangerliumarngani Kangerlussuup paavani Simiutamiittoq, 1960-ikkut naalerneranni qimakkamikku pinngortitamut mingutsitsisinnaasut alaannarpaat. Qeqertani taakkunani marlunni sanaartorfiit amiakkui PCB-mik asbestimillu ulorianartunik akullit, batteriillu pisoqqat saffiugassanik oqimaatsunik seerisut ukiut 65-it qaangiuttut suli takussaapput. Sumiiffiinni qimanneqarsimasuni 17-ini Saattut qeqertaa Simiutarlu ilaapput, tassanilu naalagaaffiup Namminersorlutillu Oqartussat akornanni isumaqatigiissutip 2018-imeersup sorsunnersuup aappaata kingorna Amerikamiut sakkutuuisa, Kalaallit Nunaanni sulisimanerannut ukiullu tulliuttut malittaanni mingutsitsinerat salinneqarnissaat qularnaveeqquserpaat. Qeqertalli taakku marluk immikkut ittumik atugassaqartinneqarput, naak tamarmik Halifaximi naaralaartitsiviit 1959-imi umiarsualiorfimmi sanaat atoraluaraat. Saattut qeqertaani saliineq taamaatiinnarneqarpoq, mingutsitsinerlu Melvillep kangerliumarngani pinngortitami mianernartumi mingutsitiuassaaq. Simiutami saliineq aappaagu augustimi naginneqassaaq.
Timmissat eqqissisimatitaat
Amerikkamiut sakkutuuisa naaralaartitsivik inuttaqanngitsoq Saattut qeqertaaniittoq, Malviilip kangerliumarngani Kangerlussuup paavani Simiutamiittoq, 1960-ikkut naalerneranni qimakkamikku pinngortitamut mingutsitsisinnaasut alaannarpaat. Qeqertani taakkunani marlunni sanaartorfiit amiakkui PCB-mik asbestimillu ulorianartunik akullit, batteriillu pisoqqat saffiugassanik oqimaatsunik seerisut ukiut 65-it qaangiuttut suli takussaapput. Sumiiffiinni qimanneqarsimasuni 17-ini Saattut qeqertaa Simiutarlu ilaapput, tassanilu naalagaaffiup Namminersorlutillu Oqartussat akornanni isumaqatigiissutip 2018-imeersup sorsunnersuup aappaata kingorna Amerikamiut sakkutuuisa, Kalaallit Nunaanni sulisimanerannut ukiullu tulliuttut malittaanni mingutsitsinerat salinneqarnissaat qularnaveeqquserpaat. Qeqertalli taakku marluk immikkut ittumik atugassaqartinneqarput, naak tamarmik Halifaximi naaralaartitsiviit 1959-imi umiarsualiorfimmi sanaat atoraluaraat. Saattut qeqertaani saliineq taamaatiinnarneqarpoq, mingutsitsinerlu Melvillep kangerliumarngani pinngortitami mianernartumi mingutsitiuassaaq. Simiutami saliineq aappaagu augustimi naginneqassaaq.
Timmissat eqqissisimatitaat
Saattut danskisut Sabine ø-mik taaneqartartoq qeqertarpassuaqarpoq, Melvillep kangerliumarngani nunaqarfiit Kullorsuup Savissiviullu akornanni ittoq. Qeqertat timmissat amerlasuut, ilaatigut imeqqutaalat, mitit aamma Kalaallit Nunaanni taatereernaat amerlanerpaat, najugaqarfigivaat.
Qeqertat Malviilip kangerliumarngani pinngortitap illersorneqarnera pillugu Namminersorlutik Oqartussat nalunaarutaannut 1989-imeersumut, aamma timmissat illersorneqarnissaat piniarneqarnissaallu pillugit Namminersorlutik Oqartussat nalunaarutaannut 2019-imeersumut, ilaapput. Uumasut tamarmik eqqissisimatitaapput, manniliornerisa nalaanni maajip aallaqqaataaniit aggustip 31-ata tungaanut qeqertanut ikaartoqaqqusaanngilaq. Amerikamiut qeqertat kitaani naaralaartitsivinnik 1959-imi aasakkut sanaartorneranni malittarisassat taakku atuutsinneqanngillat. Qeqertaq mingutsinneqareersorlu 1960/61-mi naaralaartitsivik atorunnaarsinneqarpoq. Nunatta Katersugaasiviata Allagaateqarfiatalu sumiiffiit salitassanngortitat ataasiakkaarlugit alakkarterpaat. Katersugaasiviup amerikamiut najuussimanerat uppernarsarpaat, taamanilu pisimasut eqqaassutissaasut, eqqissisimatitaasullu saliinermit sunnerneqarsinnaasut alakkarterinerminni misissorpaat. Misissuereernerup kingorna katersugaasivik nalunaarusiorpoq, tassanilu sumiiffiup allanngutsaalineqarnissaa, oqaluttuarisaanermut kulturimullu qanoq naleqartiginera aallaavigalugu, imaluunniit sumiiffiup salinneqarsinnaanera pillugu inassuteqassaaq. Katersugaasivimmi eqqissisimatitanut immikkoortortaqarfimmi pisortaq Mikkel Myrup Saattut qeqertanut 2021-mi tikeraarpoq. Qeqertani, ilivitoqqat, qimatuliviit aamma ukiuunerani illut arfineq-pingasut Thule kulturip aallartinnerani inoqarfiusimasutut nassaassaapput. Sakkortusaavik 1959-imi sanaajusoq, marlunnik naaralaartitsiveqartoq qisunnik sanaajuvoq, 13 kvadratmeterisut angissuseqarluni, aallakaatitsinermut atortunut batteriinullu atorneqartarnikuulluni. Illu isasimavoq, kisianni napasuliat kanaartaalu kanngussammik sanaat 50 meterisut takitigisut suli nunami takuneqarsinnaapput. Naaralaartitsiveqarfimmiit 20 meterisut ungasitsigisumi eqqaavissuaqarpoq, tassani batteriinik 35-nik, taakkunanilu amerlanerit saffiugassaanik aserorsimasunik mingutsitisinnaasunik akoqarlutik. Amerikamiut sakkortusaaviata amiakkua salliunneqarnissaa, katersugaasiviup Saattut qeqertaani misissuereerluni innersuutigaa. Akerlianik eqqaassutissat 20 meterisut ungasitsigisumi akornutaasumik suliaqartoqannginnissaa aamma innersuutigalugu. Katersugaasiviup nunap assinga atorlugu eqqaassutissanut pinngortitamullu qanoq ililluni mianersorluni saliisoqarsinnaanersoq nalunaarsorpaa.
Simiutami naaralaartitsiveqarfiup illua qisunnik sanaaq aamma naaralaartitsiviit napasuliat ilaat suli napapput.
Assi: Mikkel Myrup, Grønlands Nationalmuseum & Arkiv
Saliisoqarani suliaq unitsinneqartoq
Saliineq naalagaaffimmit 180 millionit koruuninik naleqartoq aqutsisooqatigiinnit Københavnimiit Avatagiisinut ministereqarfimmit, Illersornissamut ministereqarfimmit, Nuummiillu Pinngortitanut Avatagiisinullu Naalakkersuisoqarfimmit aqutsisooqataaffigineqarpoq. Sapinngisamik sukkanerpaamik saliineq naammassineqartariaqarpoq. Sakkutooqarfiit inuerussimasut avatagiisaannik misissuinissamik nalunaarsuinissamillu, ingeniørit suliffeqarfiat Niras 2020-mi suliassinneqarpoq. Nirasi sakkortusaavinnik marlunnik misissuineq naammassivaa, Saattut qeqertaat pinnagit misissuinerminilu Simiutaq kisiat misissuiffigaa. Sakkortusaaviit taakkua marluk assigiilluinnarput, Nirap Simiutami misissuinermit paasisani Saattut qeqertaanni pissutsit nalilersornissaannut atorsinnaavai.
- Saattut qeqertaanni illut qisunnit sanaat naaralaartitsiviillu mingutsitsinissaat aarlerinaateqanngillat, batteriilli aserorsimasut saffiugassanik oqimaatsumik soorlu aqerlumik, zinkimik kviksølvimillu akullit mingutsitsisinnaasut, Niras naliliivoq. Nunap mingutsinneqarnerani inuit timmiassallu naviarnartorsiortinneqarsinnaanerat annikitsuaraasoq, ingeniørit suliffeqarfiat qeqertanut angalanngikkaluarluni taama inerniliivoq.
- Ilaatigut Melvillep Kangerliumarngani qeqertat qaqutigorluinnaq inunnit tikinneqartarnera, aamma imaani timmissat immami nerisassarsiortarnerat pisarpoq, qeqertami pinnanni, Niras taama tunngavilersuuteqarpoq. Ingeniørit katersugaasiviullu nalunaarusiaat aallaavigalugit qallunaat kalaallillu aqutsisoqatigiivisa Saattut qeqertaani saliisoqarnissaat unitsippaat.
– Saattut qeqertaat 1959-imiit 1960-imut sivikitsumik atorneqarpoq, pinngortitamullu annikitsumik sunniuteqarluni, qeqertaq timmissat najugaqarfiattut eqqissisimatitaavoq. Taamaasiluni illut, naaralaartitsiviit, ledningit kanngussammik sanaat batteriillu aserorsimasut ukiuni 65-ini inissisimaffigisaminniiginnassapput.
Qeqertaq ataaseq — oqaluttuat marluk
Simiutaq Kangerlussuup eqqaaniittoq tupinnartumik oqaluttuarisaanermi ilaqarpoq. USA-p sakkutuui silasiorfimmik Bluie West 9-mik taaguuserlugu 1943-mi pilersitsipput, sorsunnersuup aappaata naanerani qimallugu. USA 1959-imi tassunga uteqqippoq, tassanilu sakkortusaavik inuttaqanngitsoq Saattut qeqertaata assiga ukiuni sisamani atorneqarpoq. Nunatta Katersugaasiviata Allagaateqarfiatalu 2021-mi amerikamiut sakkutuuanit qimanneqarsimanera nalunaarsorpaat, tamatumalu kingorna Simiutaq salinneqarnissaanut akuersissummik tunniussisoqarluni. Aammattaaq batterit 300-t aserfallassimasut Saattut qeqertaanitut ittut tassaniipput. Sisimiuni entreprenøri Permagreen aggustimi septembarimilu saliinerup immikkoortua siulleq suliarissavaa.
